Auteur: aivdwatch

De wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) gaat flink aangepast worden. Er komt een duidelijke tweedeling in de wet, waardoor de AIVD en MIVD eenvoudiger en sneller middelen in kunnen gaan zetten tegen vijandelijke staten als Rusland en China. De diensten kunnen daarbij ook zelf gaan optreden en zullen hun inlichtingen in bulk en ongeëvalueerd moeten gaan delen met de krijgsmacht. De wet wordt dreigingsgericht opgesteld en er zal op bepaalde terreinen minder toezicht zijn. Dit blijkt uit een analyse van Tweede Kamerstukken over de inlichtingen- en veiligheidsdiensten van het afgelopen half jaar.

Dreigingsgerichte AIVD en MIVD

‘We richten de wet [de nieuwe wet op de inlichtingen – en veiligheidsdiensten] zodanig in dat er sprake is van een dreigingsgerichte wet in plaats van de huidige wet die gericht is op inlichtingenmiddelen.’ Deze zin stond, bijna verstopt, tussen de duizenden woorden van het regeerakkoord dat het kersverse kabinet Jetten bij zijn aantreden in januari van dit jaar produceerde.

In het totale pakket aan informatie, waarin de uitbreiding van Defensie een zeer belangrijke rol speelt, viel het slechts een enkeling op. Het dagelijkse nieuws op het terrein van nationale veiligheid stroomt hard. De gebeurtenissen volgen elkaar snel op: nieuws over de raket- en dronebeschietingen in Oekraïne; Chinese hackers die een ingenieuze truc uitvoerden en wereldwijd telecomnetwerken tot in de kern binnendrongen; de doorgaande aanvallen van Israël op Gaza en de Westelijke Jordaanoever; een uit de hand gelopen conflict tussen de VS en Israël tegenover Iran, waarvan de uitkomst totaal onvoorspelbaar is nu het ook lijkt te rommelen tussen Israël en de VS en met steeds brutalere hybride oorlogsvoering in Europa, waar alleen de Russen achter kunnen zitten. Dus ja, een dreigingsgerichte wet voor de AIVD en MIVD klinkt logisch. Maar is het dat ook? En wat is er tot nu over bekend? Binnenkort volgt de internetconsultatie over de wet. Iedereen mag reageren. De stand van zaken.

AIVD en MIVD in beweging

Langzaam maar steeds zekerder wordt duidelijk dat de grondslag van de nieuwe Wiv dreigingsgericht is. In de jaarplannen over 2026 (gepubliceerd op 18 december 2025) beschrijven de AIVD en MIVD vooral nog de praktische inzet voor 2026. Over de nieuwe wet is de MIVD nog het duidelijkst: ‘er wordt gewerkt aan een dreigingsgericht stelsel voor de inzet van bevoegdheden waarbij onder andere rekening wordt gehouden met de huidige en toekomstige technologische ontwikkelingen en op welke manier deze zo effectief mogelijk en rechtmatig kunnen worden ingezet’. De AIVD noemt het dreigingsgerichte nog niet in haar jaarplan, maar houdt het erop dat de AIVD en MIVD  ‘een wettelijk kader nodig hebben dat voorziet in de benodigde operationele slagkracht en wendbaarheid om te reageren op technologische en geopolitieke ontwikkelingen, en dat recht doet aan fundamentele waarborgen zoals onafhankelijk toezicht’.  In het jaarverslag van de AIVD dat in mei 2026 werd gepresenteerd wordt het dreigingsgerichte karakter wel genoemd: ‘bij de nieuwe Wiv ligt een sterke focus op een techniekneutrale en meer dreigingsgerichte wet, en daarmee een goede uitvoerbaarheid, toekomstbestendigheid en een eenduidiger regime voor gegevensverwerking’. Toch lijkt de MIVD de aanjager te zijn van het nieuwe dreigingsgerichte stelsel en dat is gezien de dreiging uit Rusland niet vreemd. Defensie is zich aan het voorbereiden, en dat heeft ook zijn weerslag op de MIVD en AIVD.

Vijandige statelijke actoren

Eind april 2026 is het regeerakkoord, na de eerste landing, op de ministeries verder uitgewerkt. Zowel het ministerie van Defensie als het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties besteden aandacht aan de AIVD en MIVD. Ook uit die verslagen is goed te lezen dat Defensie het voortouw neemt om het dreigingsgerichte karakter voor de nieuwe Wiv handen en voeten te geven. Minister van Defensie Yesilgöz schrijft in de beleidsbrief dat de ‘wet versneld wordt herzien, waarbij we toewerken naar een dreigingsgerichte wet’. Nu valt die versnelling nog wel mee, er was immers al in 2022 politieke consensus over een nieuwe Wiv. Daarin nog geen woord over het dreigingsgerichte karakter. Ook wordt de motivatie achter de wijziging duidelijker uit de brief, met een dreigingsgerichte Wiv verwacht de MIVD slagvaardiger te kunnen optreden in de grey zone, het grijze gebied tussen oorlog en vrede waar we momenteel midden in zitten. Ook verwacht de MIVD dan tijdens grootschalige conflicten of missies de krijgsmacht beter te kunnen ondersteunen.
Het dreigingsgerichte kader wordt beschreven als ‘operaties tegen statelijke actoren die een voortdurende bedreiging vormen voor de nationale veiligheid’. In dit kader komt er minder toezicht (gedifferentieerd) op deze operaties net als op het onderscheppen van militaire communicatie, schrijft Yesilgöz. Met dit laatste punt keren we terug naar voor de Wiv 2017, toen militaire communicatie alleen via de satelliet en HF-frequenties werd afgeluisterd. Er was destijds geen enkel bindend toezicht op.
Nu is de motivatie urgenter, ‘de MIVD wil een betere informatiepositie op de inzet en voorbereiding van militaire middelen van (potentiële) opponenten zodat deze kennis kan worden gebruikt voor onze gereedstelling en afschrikking’.
In de uitwerking van het beleid voor de AIVD uit het regeerakkoord komt de minister van BZK, Pieter Heerma, niet veel verder dan de al bekende algemeenheden. Hij schrijft dat er ‘een toekomstbestendig, techniekneutraal en dreigingsgericht wettelijk kader nodig is met effectieve bevoegdheden en passende waarborgen’.

Inlichtingen voor het slagveld

In de daarop verschijnende Defensie nota van 30 juni jl. wordt het belang van inlichtingen, en dus aanpassing van de Wiv nog duidelijker neergezet.

De nieuwe wet moet ervoor gaan zorgen dat deze beter aansluit op het militaire domein, aldus de Defensienota. ‘Inlichtingen zijn hierbij cruciaal om een dominante informatiepositie ten opzichte van een tegenstander op te bouwen. Deze wet gaat uit van de mogelijke dreigingen en bevat bijpassende waarborgen’.
Bovendien moet de krijgsmacht informatie sneller omzetten in optreden. Daarom worden sensoren, data, inlichtingen, cyber, ruimte en commandovoering sterker met elkaar verbonden, zodat Defensie beter en sneller kan zien, besluiten en handelen. Ongetwijfeld speelt ook de MIVD hier een belangrijke rol in.

De kern

De kern van het nieuwe dreigingsgerichte karakter werd een dag eerder, op 29 juni, uitgebreider gecommuniceerd met de Tweede Kamer.
De nieuwe wet wordt conceptueel echt anders opgebouwd, kort maar krachtig gezegd: iedereen, of je nu Poetin of Jansen heet, kan in een wettelijk regime van de Wiv terecht komen, de dreiging bepaalt onder welk regime je valt. Bijzondere bevoegdheden kunnen dan eenvoudiger worden ingezet en ook het toezicht bij de verschillende regimes is anders. En dat alles om beter toegespitst te zijn op de ‘whole-of-government’ en ‘whole-of-society’-benadering van Rusland en China.

Minister Yesilgöz, die de brief naar de Tweede Kamer stuurde, stelt dat de manier waarop de huidige wet is ingericht – op de inlichtingenmiddelen gebaseerd –, onvoldoende is om onderzoek te doen naar de hedendaagse dreigingen. Dat wordt dus verandert en ‘personen en organisaties die een bijdrage leveren aan doelen en activiteiten die evident strijdig zijn met de Nederlandse (veiligheids-)belangen krijgen een ander regime’.

In de antwoorden worden Rusland en China veelvuldig als voorbeeld genoemd. Uit de jaarplannen van de MIVD en AIVD kun je vervolgens ook landen uit het Midden-Oosten, Iran en Venezuela halen. Denkbaar is natuurlijk dat Noord-Korea in dit rijtje past.

Vervolgens wordt er, zoals beschreven in bureaucratische ambtenarentaal, op basis van deze dreiging een ‘separaat regime ingericht met een gedifferentieerd en passend waarborgenstelsel ingericht’. Dus, in gewone Jip en Janneke taal: er komen twee verschillende lijnen (of stelsels als Jip en Janneke dat begrijpen), waarbij tegen landen die opponenten zijn van Nederland (die zich regelmatig manifesteren als opponenten) bevoegdheden eenvoudiger in te zetten zijn en het toezicht minder sterk zal zijn. Om dan toch even terug te vallen op termen van de AIVD en MIVD: ‘de lat van noodzaak en proportionaliteit bij de inzet van bevoegdheden wordt in die gevallen eerder gehaald’.
Dit betekent een fundamentele wijziging binnen het stelsel van toetsing en toezicht. Zoals gezegd minder toezicht ten aanzien van actoren waarvan een verhoogde en persistente dreiging richting Nederland en Nederlandse belangen uitgaat, bijvoorbeeld China en Rusland. Daarnaast blijft een regime bestaan met haar eigen, passende waarborgen ten aanzien van de overige onderzoeken van de diensten.

Tijdelijke wet

Het is niet voor het eerst dat er in de Wiv een dreigingsgerichte opdeling is.

Ook onder de Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD landen met een offensief cyberprogramma, bulkdatasets en overige specifieke voorzieningen (Tw) is deels al sprake van zo’n constructie. Uit de algemeen werkende wet (Wiv 2017) werd één taak geïsoleerd: onderzoek naar landen met een offensief cyberprogramma. Alleen de onderdelen ‘bulkdatasets en overige specifieke voorzieningen’ hebben een algemene werking (!)

De wet kwam er omdat de AIVD en MIVD in de vorm van het JSCU (Joint Sigint Cyber Unit) op het terrein van cyberoperaties tegen veel beperkingen aanliepen bij het uitvoeren van hack- en onderzoeksopdrachtgerichte-interceptie operaties. Volgens de AIVD en MIVD schoot de wendbaarheid en slagkracht door beperkingen te kort. De landen met een offensief cyberprogramma gericht op onder andere Nederland zouden daarmee vrij spel hebben.
Er werden aanpassingen gedaan in het stelsel van toezicht, waarbij er een verschuiving plaatsvond van minder preventief naar meer achteraf en real time toezicht. Maar dit wel allemaal alleen in de taak van onderzoek naar landen met een offensief cyberprogramma.
Een eerst schifting dus in de Wiv op basis van een dreiging, zij het dat deze tijdelijk is. Er wordt dus niet langer uitgegaan van de juridische regels voor bijzondere bevoegdheden van de AIVD en MIVD in alle gevallen, maar voor een specifieke dreiging (zoals de cyberdreiging) worden specifieke regels opgesteld. Vergelijkbaar dus met de opzet voor de nieuwe Wiv. Alleen komt er dan een ander regime voor ‘personen en organisaties die een bijdrage leveren aan doelen en activiteiten die evident strijdig zijn met de Nederlandse (veiligheids)belangen’ of breder geformuleerd ‘ten aanzien van actoren waarvan een verhoogde en persistente dreiging richting Nederland en Nederlandse belangen uitgaat, bijvoorbeeld China en Rusland’.

Praktijk

In de praktijk werken de diensten sinds de invoering van de Tijdelijke wet dus met twee verschillende regimes en dus is het interessant om te zien hoe dat werkt. In een nieuwe Wiv worden dat wellicht nog meer regimes. Wat vinden de diensten?
De AIVD en MIVD tonen zich voorzichtig optimistisch. Voorzichtig omdat ten tijde van de invoeringstoets de Tijdelijke wet nog maar kort volledig kon worden toegepast (zie Aivdwatch). Voor een dreigingsgerichte aanpak is het is om te beginnen natuurlijk van belang voor welke dreiging een inlichtingenmiddel wordt ingezet. Daarvan zeggen de AIVD en MIVD dat ‘er expliciet aandacht is besteed aan de afbakening van operaties; dit om te voorkomen dat in de praktijk onduidelijkheid zou bestaan over de toepassing van het vereiste regime’.[…] ‘Dat verloopt in grote lijnen goed,’ melden de AIVD en MIVD, op één knelpunt na. En hoewel het een technisch probleem betrof, geeft het aan dat er soms onverwachte problemen opduiken bij het werken onder een dreigingsgericht regime. Het ging in dit geval om het verkeer van populaire streaming-en downloaddiensten, zoals Netflix, Spotify en BitTorrent. Onder het regime van de Wiv 2017 viel dat door toezeggingen van de toenmalige minister niet onder de kabel-interceptie, onder het regime van de Tijdelijke wet wel. In de praktijk bleek het te lastig uitvoerbaar, er zou voor beide regimes een apart verwervingssysteem moeten worden opgetuigd. De urgentie om de Tijdelijk wet toch toe te kunnen passen, ook op deze streamingsdiensten, was zo hoog, dat het negatief-filteren per direct werd gestopt. Het lijkt marginaal, maar is wel een voorbode van hoe ook praktische en technische elementen een rol kunnen spelen binnen verschillen dreigingsgerichte regimes.

Waar de AIVD en MIVD dus redelijk positief waren over de Tijdelijke wet was de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden, de TIB, minder enthousiast over de opbrengst. Over de opbrengst van hackoperaties onder de Tw zegt de TIB dat ze ‘niet heeft kunnen waarnemen dat dit de beoogde significante en relevante extra opbrengst heeft geleverd’. Over kabelinterceptie herhaalt de TIB haar visie dat ‘de hoge verwachtingen die de diensten hebben uitgesproken nog niet zichtbaar zijn in de uitkomst, dat beeld is tot op heden niet veranderd’.

Natuurlijk zijn de ervaringen met de Tijdelijke wet nog maar kort en valt de inzet natuurlijk niet direct te vergelijken met voorstellen voor een nieuwe wet. Het kabinet heeft ook toegezegd de Tw de komende tijd te blijven monitoren, dus die ervaringen kunnen nog worden meegenomen in het wetgevingstraject.

Conclusie

De ernst van de dreiging uit Rusland, China en een aantal andere landen is zeer reëel. De wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten als gevolg daarvan dreigingsgericht inrichten klinkt daarom als een logische stap. De verschillende regimes moeten voorkomen dat Nederlandse burgers te maken krijgen met maatregelen die bedoeld zijn voor Rusland en China.
Aan de andere kant is er ook een risico, zeker omdat de dreiging vanuit Rusland en China hybride is, en wie bepaalt de grenzen in de grey zone? Op welk moment geldt dan dat een middel ingezet wordt in het regime van de bescherming tegen deze opponenten en op welk moment niet?
En dreigt niet wederom een Koude Oorlog, met binnenlandse vijanden, mensen, organisaties en partijen die uitgesloten worden vanwege hun pro-Russische standpunten. Dat is lastig voorstelbaar, pro-China wellicht minder. En hoe fluïde wordt het begrip ‘strijdig zijn met de Nederlandse (veiligheids-)belangen’ en wanneer lever je daar nu een bijdrage aan. Niets is zwart/wit, de grenzen zijn belangrijk. En bepalen we elk jaar opnieuw welke landen hieronder vallen? Ook met het boek ‘Democratie onder druk’ van Rowin Jansen en Bart Jacobs in het achterhoofd: wel een maatregel die vatbaar is voor politisering.

Alle seinen lijken inmiddels op groen te staan en als de voortekenen kloppen wordt deze zomer het wetsvoorstel voor een nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) op internet ter consultatie aangeboden. Althans, zo staat het aangekondigd in de Defensienota 2026 ‘Samen Voorwaarts’.
Laten we daar ook maar van uitgaan gezien het krappe tijdschema dat er is voor de behandeling van de wet. De Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten regelt taken, bevoegdheden, aansturing en controle op de AIVD en MIVD. De wens om een Nationale Veiligheidswet te ontwerpen, waarin ook de NCTV wordt meegenomen, komt er vooralsnog niet.
De nieuwe wet moet de huidige Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en de Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma, bulkdatasets en overige specifieke voorzieningen,  gaan vervangen.
De Tijdelijk wet verloopt op 1 juli 2028. Tegen die tijd moet het nieuwe wetsvoorstel aangenomen en gepubliceerd zijn. Binnenkort volgt de internetconsultatie van het nieuwe wetsvoorstel, waar in principe iedereen op kan reageren. De internetconsultatie van de Wiv 2017 leverde ruim 500 openbare reacties op, die van de Tijdelijke wet veel minder.

Een wirwar van regels en regelgeving

Het wordt dus tijd om in de achtergronden te duiken, want ik heb al gemerkt de complexiteit van dit onderwerp enorm is toegenomen. Bij de totstandkoming van zowel de Wiv 2017 als de Tijdelijke wet was er sprake van een enorm politiek en bestuurlijk krachtenveld, wat in beide wetten tot ingewikkelde juridische constructies heeft geleid. De Wiv 2017 zal de geschiedenis ingaan als ‘sleepwet’, waarbij een grote maatschappelijke betrokkenheid over zorgen voor de privacy dwars stond op de wens van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten om de kabel te kunnen tappen en eenvoudiger te kunnen hacken. De Tijdelijke wet stelde in eerste instantie voor om cyberoperaties van de diensten te vereenvoudigen, puur en alleen voor die taak, maar werd gaandeweg het proces een ingewikkelde constructie waarin het toezicht werd veranderd, de bulkdatasets een belangrijke rol kregen, en zelfs de stomme tap een plekje kreeg. Dit gaat over de bevoegdheid om ‘real time’ verkeers- en locatiegegevens te vorderen bij aanbieders van communicatiediensten.  Bijna niet meer te volgen.

Ik vraag me af: welke regeling en welk toezicht gelden nu binnen welk domein en voor welke bevoegdheden? Het liefst zou ik Katinka Polderman inhuren om een inzichtelijke beslisboom te maken, dat zou mij ontzettend helpen! Maar ja, niet alles is mogelijk, dus duik ik zelf de komende weken maar diep in de materie in de hoop te ontwarren waar we nu eigenlijk staan.

AIVD en MIVD in verandering

Eén ding is natuurlijk wel duidelijk: de wereld waarin we verwachten dat de AIVD en MIVD Nederland veilig houden is enorm veranderd. Een geopolitieke situatie die van invloed is op de rol en positie en daarmee de wetgeving van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. We kunnen er niet omheen draaien: hét grote verschil zit in de dreiging die er van Rusland uit gaat. Tijdens de discussies over de Wiv in 2017 speelde vooral de cyberdreiging vanuit Rusland een rol in de totstandkoming van de wet. Een militair conflict werd destijds als zeer onwaarschijnlijk gekwalificeerd door de MIVD, maar toch ook ‘anders dan in het recente verleden wel voorstelbaar’ (jaarverslag MIVD 2017)
Dat is nu wel anders, we zien het dagelijks terug in het nieuws. De inlichtingendiensten maken zich zorgen. Volgens de MIVD vormt Rusland momenteel de grootste en meest directe dreiging tegen vrede en stabiliteit in Europa (jaarverslag MIVD 2025).
‘Binnen een jaar na het beëindigen van de oorlog tegen Oekraïne kan Rusland voldoende gevechtskracht genereren om een regionaal conflict tegen de NAVO te initiëren,’ zo stelt de MIVD. ‘De hybride middelen die Rusland nu al inzet blijven net onder de drempel van een openlijk militair conflict, maar hebben een reëel risico op onbedoelde en moeilijk te beheersen escalatie.’
In de gezamenlijk uitgebrachte analyse Tussen vrede en oorlog. De oorlog in Oekraïne en de Russische dreiging in Europa beschrijven de AIVD en MIVD juist die toegenomen hybride dreiging van de Russen richting Europa. Rusland neemt daarbij in toenemende mate risico’s, waarbij het risico op slachtoffers of materiele schade toeneemt. Een vergelijkbaar beeld schetsen onderzoekers van het ISGA.

Afstemmen

Deze Russische dreiging is inmiddels constant aanwezig en zal zeker bestendigen. Omdat de dreigingen zich op tal van terreinen voordoen zullen de AIVD en MIVD zich ook moeten ontwikkelen, iets wat vorm moeten krijgen in het nieuwe wetsvoorstel. De diensten zullen bijvoorbeeld hun activiteiten moeten gaan afstemmen met andere organisaties die zich richten op het versterken van de weerbaarheid in Nederland. In de nota Weerbaarheidsopgave – Versterken van weerbaarheid in het licht van militaire en hybride dreigingen, die eind vorige jaar door de minister van Defensie en van Justitie en Veiligheid werd aangeboden aan de Tweede Kamer, wordt een basis gelegd die nu wettelijk uitgewerkt moet gaan worden. Wie goed tussen de regels door leest ziet dat de AIVD en MIVD niet langer alleen ‘in staat worden gesteld (ongekende) dreigingen tegen de nationale veiligheid en de democratische rechtsorde tijdig te kunnen onderkennen,’ maar dat ze ook een actievere handelende rol zullen gaan krijgen in het tegengaan van deze dreigingen: ‘zo nodig te voorkomen of te verstoren’. De inzet van de diensten zou ‘versneld moeten kunnen intensiveren tegen (acute) dreigingen die een of meer nationale veiligheidsbelangen aantasten. Daar kan al sprake van zijn in de aanloop naar of tijdens de voorfase van een conflict’.

Dat is een interessante wending in het perspectief van activiteiten van de diensten. In algemene zin is het stramien nu: de diensten handelen niet zelf (of in hoge uitzondering), maar geven andere (overheids-) organisaties de inlichtingen waarmee die kunnen handelen. Het is een perspectief dat niet alleen bij ons verandert. Ook in andere landen, bijvoorbeeld in België, waar nieuwe wetgeving op stapel staat, zie je die ontwikkeling.

Defensienota 2026

Bovenal zullen de diensten hun inzet en kennis moeten gaan afstemmen met Defensie, waar flinke voorbereidingen plaatsvinden om de Russische dreiging te kunnen weerstaan. In de Defensienota 2026 is ook een glimp van die nieuwe rol van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten te ontdekken. De nieuwe wet moet er voor gaan zorgen dat deze beter aansluit op het militaire domein, aldus de Defensienota. ‘Inlichtingen zijn hierbij cruciaal om een dominante informatiepositie ten opzichte van een tegenstander op te bouwen.’ Hierdoor kan de MIVD slagvaardiger optreden in de grijze zone tussen oorlog en vrede en tijdens grootschalig conflicten of missies de krijgsmacht beter ondersteunen, aldus de nota. Daarnaast worden de mogelijkheden tot samenwerking uitgebreid, niet alleen nationaal, ook internationaal met een kopgroep van Europese landen. Een element dat ook al beschreven werd in de regeringsverklaring

Cyberdreiging

Maar de wereld van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten wordt niet alleen getekend door de ontwikkelingen in Rusland. Een tweede ontwikkeling is de cyberdreiging (deels ook vanuit Rusland), waar de Tijdelijke wet deels een antwoord op is geweest. De periode dat deze wet in werking is getreden, is nog relatief kort  (sinds juli 2025) en de evaluatie ervan nogal magertjes. Het is nog afwachten of en hoe deze wetsartikelen aangepast dienen te worden. Bij het onderdeel over de bulkdatasets lijkt aanpassing onvermijdelijk na het recente rapport van de CTIVD, de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten.
Wel is duidelijk dat de cyberdreiging eerder toe- dan afneemt. In het Cybersecuritybeeld 2025 schetst de NCTV toenemende activiteiten van statelijke actoren. Opvallend noemt de NCTV de verbondenheid met niet niet-statelijke actoren.

En verder naar het oosten

In het verlengde hiervan zien de diensten ook toenemende dreiging vanuit China. Een dreiging die zich verdiept, zo stelt de AIVD in het jaarverslag 2025. China bouwt door aan een eigen nieuwe wereldorde en ontwikkelt zich steeds meer als een kennis- en technologiesamenleving. ‘Voor het verwerven van kennis maakt China ook gebruik van cyberaanvallen,’ aldus de AIVD. China werkt volgens een whole of society-approach, aldus de AIVD. Dit houdt onder andere in dat alle onderdelen van de samenleving, van individuen tot bedrijven en organisaties, door de Chinese overheid ingezet kunnen worden voor bijvoorbeeld inlichtingenactiviteiten.

Diverser beeld extremisme

Anders dan tien jaar geleden is de dreiging uit extremistische hoek. Destijds werden de diensten in dit kader vooral geconfronteerd met de jihadistische dreiging. Tegenwoordig komt de extremistische dreiging uit tal van hoeken, ontwikkelt zich vaak snel en is, al dan niet door eenlingen, verborgen op duistere plaatsen op het internet of darkweb. In de analyse Een web van haat, beschrijft de AIVD deze ontwikkeling, waaruit blijkt dat individuele gevallen soms moeilijk traceerbaar zijn. In een van zijn laatste interviews voor zijn afscheid voor Pointer, beschreef voormalig directeur-generaal van de AIVD, Erik Akerboom de ernst van deze dreiging.  
Zijn opvolger bij de dienst, Simone Smit, deed er nog een schep bovenop in het voorwoord van het jaarverslag 2025. ‘In de tachtig jaar dat de AIVD en zijn voorlopers bestaan, was er niet eerder een dreigingsbeeld zoals nu, waarbij de nationale veiligheid tegelijk van zoveel kanten, zo langdurig onder druk staat.’

Politieke en maatschappelijke ontwikkelingen

Maar het zijn natuurlijk niet alleen de dreigingen die de positie van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten beïnvloeden. Ook andere politieke en maatschappelijke ontwikkelingen zijn bepalend voor de rol die wij inlichtingen- en veiligheidsdiensten willen en durven te geven. Interessant is wat dit betreft het boek Democratie onder druk. Over geheime diensten in turbulente tijden van Bart Jacobs en Rowin Jansen. Ze geven een schets van risico’s die inlichtingen- en veiligheidsdiensten lopen in een toenemende autocratische wereld. Bij de wetgeving in Nederland is hun analyse van belang. Er blijken grote kwetsbaarheden te zitten en hoe gaan we daarmee om in tijden van toenemende dreiging?

Een maatschappelijk ontwikkeling die zeker van invloed is op het werk van inlichtingen en veiligheidsdiensten beschreef het Rathenau Instituut recent in het onderzoek Signalen voor de toekomst. Technologie en de AIVD. Wat betekent het hoge tempo waarin de digitale technologie zich ontwikkelt voor het werk van de AIVD? Ook in dit onderzoek een aantal concrete conclusies die voor de toekomst meegenomen kunnen worden. Het Rathenau Instituut pleit onder andere voor het juridisch vastleggen van samenwerking, een sterkere inzet op preventie van radicalisering en het stimuleren van het maatschappelijk en politiek debat over nationale veiligheid.

Meer spelers

Vervolgens zie ik ook dat er meer en meer spelers zijn in het nationale veiligheidsdomein. De AIVD en MIVD met daaraan gekoppeld de TIB en CTIVD zijn algemeen bekend. De NCTV ook nog wel, maar wie kent het rijtje diensten dat Bob de Graaff in augustus 2023 in de Groene op een rij zette? CTER, DRIO’s, TOOI of RIEC’s , allen vanuit de overheid en met een taak op het terrein van nationale veiligheid. Is er, ook daarom niet juist behoefte aan een algemene nationale veiligheidswet?
Daarnaast bestaan er ook diensten als de NCSC, het Nationale Cyber Security Centrum, dat de nationale digitale cyberdreiging in de gaten houdt. Op dat terrein bestaat inmiddels een keur aan private bedrijven (veelal gestart door ex-medewerkers van de diensten), die vergelijkbare diensten aanbieden. Wordt daar iets voor geregeld?

Artificial Intelligence

En dan hebben we het nog niet eens gehad over de meest ingrijpende ontwikkeling, de nieuwe technologie, met AI voorop.. Onmiskenbaar heeft dit grote invloed op de wereld van inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Aan de ene kant doordat de diensten zelf AI zullen gaan toepassen en aan de andere kant door de dreiging die ervan uit kan gaan.

Europa

Ten slotte, en wellicht het meest ingewikkelde punt: we moeten in Europa nauwer gaan samenwerken. Althans dat stelt het kabinet in het regeerakkoord. En ja, ik zie  dat in de huidige wereld deze ontwikkeling nodig is. Met in mijn achterhoofd een groot onderzoek dat ik ooit (samen met Jelle van Buuren) deed naar internationale politiesamenwerking (Keizer in Lompen) ben ik ook huiverig voor te groot optimisme. Maar er zijn wel degelijk kansen. Dat vertelde Pepijn Tuinier eerder aan Aivdwatch. Tuinier is gepromoveerd op Europese samenwerking tussen inlichtingen- en veiligheidsdiensten en werkzaam als universitair hoofddocent op de Nederlandse Defensie Academie (NLDA). ‘Het maakt uit wat de intentie is. Nauwer samenwerken vindt meestal plaats ten behoeve van de eigen nationale veiligheid, maar het kan ook voor een gemeenschappelijk doel zijn, zoals de veiligheid van de Europese Unie. Ook die structuren zijn er al in basis, nu moet je dus gaan kijken in welke structuur je de samenwerking wilt gaan formaliseren,’ aldus Tuinier. ‘Onder druk van de dreigingen is er wel een streven om nauwer samen te werken, dus is nu het momentum om dit te gaan formaliseren.’

Complex

Een complexe wereld, laat ik het zo samenvatten, maar wel een die zo veel mogelijk ontleed dient te worden. Ik ga er de komende tijd eens flink voor zitten. Ik ga de complexiteit proberen af te pellen, als de schillen van een ui, en wie weet raak ik ergens de kern. Maar de komende tijd eerst maar eens de schillen.

Waarom is een nieuwe Wiv eigenlijk nodig? Welke stappen zijn er al gezet? Wat betekenen de veranderende dreigingen voor de Wiv? Hoe kunnen technologische ontwikkelen mee worden genomen? Kan een wet worden omgeschreven van techniek onafhankelijk naar dreigingsgericht? En hoe wordt er eigenlijk gedacht over een nieuwe Wiv, zowel door politici, belangenorganisaties en deskundigen?

Volgend keer schil 1: waarom komt er eigenlijk een nieuwe Wiv?

---

‘Een versnipperd datalandschap’, ‘onvoldoende centraal beheerd’, ‘onduidelijkheid bij verschillende bevoegdheden’ en ‘onvoldoende zicht op termijnen’. Een aantal kwalificaties die de revue passeren na een onderzoek van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) over de verwerking van bulkdatasets door de AIVD en MIVD. Het rapport verschijnt vandaag onder de misschien wat fantasieloze, maar niets aan duidelijkheid inleverende titel ‘Toezichtsrapport over verwerking van bulkdatasets door de AIVD en MIVD’.  De CTIVD maakt melding van verhoogde risico’s en de bulkdatasets vormen een risico voor de privacy.

Risico’s

En die risico’s manifesteren zich op verschillende momenten van de verwerking van de bulkdatasets, zo schrijft de CTIVD. Zo ziet de CTIVD dat het gebruik van bulkdatasets bij de AIVD en MIVD de afgelopen jaren significant is toegenomen. Het gevolg daarvan is een versnipperd datalandschap, waarop geen centrale regie gevoerd wordt.

De diversiteit van de gegevens kan daarbij enorm groot zijn en loopt van bijvoorbeeld gegevens van de Kamer van Koophandel tot gegevens uit hacks, die te koop worden aangeboden op het darkweb. Daarmee bevatten de bulkdatasets bij de AIVD en MIVD gegevens van heel veel personen. En dus, zo stelt Hugo Hillenaar, voorzitter van de CTIVD, vormt de verwerking van gegevens uit bulkdatasets een privacy-inbreuk voor de personen die erin voorkomen. ‘Daar komt bij dat verreweg het merendeel van de mensen die in deze datasets voorkomen, niks te maken hebben met spionage of terrorisme. De waarborgen omtrent gegevensverwerking moeten simpelweg op orde zijn,’ aldus Hillenaar.

Noodzaak

De CTIVD heeft voor het onderzoek een aantal bulkdatasets nader onderzocht en houdt ook toezicht op de bulkdatasets in het kader van de Tijdelijke Wet. De CTIVD constateert net zoals de diensten zelf dat het gebruik van bulkdatasets van groot belang is voor de uitvoering van hun wettelijke taken.
Een paar min of meer bekende voorbeelden van gebruik van bulkdatasets door de diensten maken dat ook duidelijk. Zo konden de diensten IS-uitreizigers in Syrië onderkennen met behulp van locatiedata uit een bulkdataset. Een andere casus vormt die waarin gegevens uit een bulkdataset door de MIVD gebruikt zijn om Nederlandse militairen in Afghanistan te beschermen. Ook bij het onderzoek naar het Syrische chemische wapenprogramma, was een bulkdataset doorslaggevend voor het aanwijzen van een vijftal sleutelfiguren in dit programma. Wellicht bij meer mensen nog in de herinnering: de onderkenning van een cyberoperatie van de Russische militaire inlichtingendienst GRU in april 2018 door de MIVD. Deze operatie richtte zich op het hacken van de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (verder: OPCW) in Den Haag. En deze onderkenning was niet mogelijk geweest zonder het gebruik van gegevens uit bulkdatasets.
Van groot belang dus, maar of het allemaal gaat volgens de geldende wet en regelgeving: dat heeft de CTIVD nu dus onderzocht.

Waarborgen

Er zijn ondertussen flink wat wettelijke regelingen, die bepalend zijn voor het verwerken van gegevens uit een bulkdataset. Voldoende waarborgen, zou je verwachten, maar de CTIVD ziet in bepaalde waarborgen nog wel kwesties die beter geregeld kunnen worden. Neem bijvoorbeeld de wettelijk bepaling van wat een bulkdataset is.

Een bulkdataset is een omvangrijke gegevensverzameling waarbij het merendeel van de gegevens betrekking heeft op organisaties en/of personen die geen onderwerp van onderzoek van een dienst zijn en dat ook niet worden

Wat is omvangrijk? Hoe kun je vaststellen wat het merendeel is? Wanneer gaat het om gerichte onderzoeksgegevens en wanneer om gegevens van mensen die niet onderzocht worden? Het lijkt haarkloverij, maar bulkdatasets vallen juist vanwege dat bulk-aspect onder strenge waarborgen en het is dus belangrijk of een dataset ook het stempel bulkdataset krijgt.

Algemene of bijzondere bevoegdheden

Een andere wettelijk bepaling waar wat de CTIVD betreft aan gesleuteld dient te worden, is het verschil tussen bulkdata die met ‘algemene bevoegdheden’ zijn verworven en bulkdatasets die met ‘bijzondere bevoegdheden’ zijn verworven. Het onderscheid in de verwerking wordt bepaald door de verwerving en niet door de inhoud van de bulkdatasets. Ook dat zou bij een wetswijzing anders moeten vindt de CTIVD.

Ontwikkeling

Uit het onderzoek blijkt ook dat er veel wel goed gaat bij de AIVD en MIVD. Zo blijkt er voldoende aandacht te zijn voor datareductie bij de diensten. En ook vindt er een check plaats op de aanwezigheid van gegevens die de diensten niet (zomaar) mogen verwerken, zoals medische gegevens en gegevens die betrekking hebben op communicatie tussen een advocaat en diens cliënt. Daarnaast wordt er goed gekeken naar welke (categorieën) gegevens nodig zijn voor het inlichtingenonderzoek en welke niet. Alleen de noodzakelijke gegevens worden beschikbaar gemaakt. De CTIVD heeft in een steekproef geen verboden (categorieën) gegevens in bulkdatasets aangetroffen.

Toegankelijkheid

Bulkdatasets zijn bovendien niet zo maar voor alle medewerkers van de AIVD of MIVD toegankelijk. Er zijn drie mogelijke toegangsregimes: standaard, beperkt of strikt beperkt. De CTIVD ziet dat zover de AIVD en de MIVD dezelfde bulkdatasets hebben beoordeeld, zij afzonderlijk van elkaar dezelfde toegangsregimes hebben voorgesteld. Positief dus. Standaard, beperkt of strikt beperkt toegankelijk betekent verder dat, naarmate de beperktheid groeit, de kring medewerkers die toegang heeft kleiner wordt, de toestemming noodzakelijker, en de bewaartermijnen korter worden.

Openbaar

De CTIVD ziet geen probleem bij de beoordeling van de zwaarte van de privacy-inbreuk, maar wel bij het tweede criterium dat wordt toegepast binnen de AIVD en MIVD. Dat betreft de mate waarin de bulkdataset voor eenieder toegankelijk is. Dit is dus meebepalend in welk regime de betreffende bulkdataset terechtkomt. Het stempel openbaar werd in enkele gevallen bijvoorbeeld gegeven aan bulkdatasets die (kortstondig) op het internet (tegen betaling) werden aangeboden. Maar, zo stelt de CTIVD, de privacy-inbreuk van dergelijke bulkdatasets kan heel groot zijn, bijvoorbeeld omdat het kan gaan om gegevensuit een datalek. De CTIVD beveelt hier dan ook aan de openbaarheid van gegevens niet altijd bepalend te laten zijn voor de aard van de gegevens noch voor de mate van privacy-inbreuk die de verwerking van deze gegevens met zich meebrengt. Sinds de invoering van de Tijdelijk Wet beoordeelt de CTIVD de verwerking van bulkdatasets. In verreweg de meeste gevallen is de inhoudelijke beoordeling van de privacy-inbreuk en het gekozen toegangsregime navolgbaar voor de CTIVD. In enkele gevallen is de CTIVD het gesprek aangegaan met de diensten.

Praktijk

Ten slotte, en niet onbelangrijk, als eenmaal bepaald is onder welk regime een bulkdataset valt, dienen de AIVD en MIVD natuurlijk ook de toegang tot die bulkdatasets alleen te geven aan medewerkers die daartoe bevoegd zijn. Ook dat heeft de CTIVD onderzocht. Zit er ook daadwerkelijk een slot op de deur voor onbevoegde medewerkers bij het gebruik van bulkdatasets met een beperkt en strikt beperkt toegangsregime? Nee dus, constateert de CTIVD. Het risico bestaat dat dienstmedewerkers van teams zonder geldige teamtoestemming en/of zonder geldig naslagverzoek, onder bepaalde omstandigheden toch toegang kunnen krijgen tot gegevens uit (strikt) beperkte toegangsregimes. In een aantal gevallen hebben deze risico’s zich ook daadwerkelijk verwezenlijkt.
Tijdens de onderzoeksperiode zijn er verschillende gevallen aan het licht gekomen waarbij bleek dat dienstmedewerkers toegang hadden tot gegevens uit bulkdatasets met een (strikt) beperkt toegangsregime, terwijl zij daartoe niet bevoegd waren. Deze voorvallen beschouwt de CTIVD als onrechtmatig. Er was immers sprake van onbevoegde gegevensverwerking.

Conclusie

De CTIVD is helder en duidelijk over haar constateringen. Een aantal belangrijke waarborgen voor het gebruik van bulkdatasets door de AIVD en de MIVD is niet op orde. Daardoor bestaan verhoogde risico’s op onrechtmatigheden en onzorgvuldigheden, die zich in sommige gevallen hebben verwezenlijkt. De dertien aanbevelingen die de CTIVD heeft geformuleerd lezen als een mooie opmaat voor de wetgevers, die bezig zijn met een nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. De diensten werken al samen met de CTIVD aan verbeterpunten, sommige waarborgen verdienen wel een wettelijke verankering. Zeker gezien de toename van het gebruik van bulkdatasets – iets wat in de toekomst alleen maar zal toenemen. Uiteindelijk komt het erop aan dat ‘de maatschappij en de politiek erop moeten kunnen vertrouwen dat er goede waarborgen zijn voor het werken met bulkdatasets,’ aldus de voorzitter van de CTIVD, Hugo Hillenaar.

Reactie ministers

Na de publicatie van het onderzoek hebben de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie het rapport en een reactie aan de Tweede Kamer gestuurd. Daarin schrijven zij dat ze net als de CTIVD inzien dat het verwerken van databulksets door de AIVD en MIVD een aanzienlijke privacyinbreuk met zich mee kan brengen. Ook zeggen de ministers zich te herkennen in het beeld van de CTIVD dat in de uitvoering en (technische) implementatie van de waarborgen nog winst valt te behalen. Voorafgaand aan en tijdens de uitvoering van het onderzoek van de CTIVD is hieraan gewerkt. Bij de gevonden risico’s en kwetsbaarheden hebben de diensten direct maatregelen getroffen. Het betreft hier maatregelen op het gebied van autorisatiebeheer en toegangsmanagement. De eerste belangrijke stappen naar verbetering op het bulkdatasetdossier zijn zodoende al gezet.

Verder geven de ministers aan dat de AIVD en MIVD verbeteringen met betrekking tot het technisch beheer van bulkdatasets, het bijbehorend datamanagement en de (interne) controle op wie toegang heeft (gehad) tot welke data ter harte nemen en dat ze hoog op de agenda staan van de diensten.

De aanbeveling om de definitie van bulkdatasets tegen het licht te houden nemen de ministers over. De ministers melden dat in het kader van de brede herziening van de Wiv 2017 al de huidige definitie zal worden heroverwogen. Daarbij dient een balans gevonden te worden tussen het aanscherpen van de definitie en het behouden van de noodzakelijke ruimte en operationele flexibiliteit.

Ook over het in dit artikel besproken onderdeel van de openbaarheid van de bulkdatasets nemen de ministers de aanbevelingen over. Zo wordt een bulkdataset voortaan als niet-openbaar aangemerkt, als onduidelijk is geweest of deze openbaar is geweest. De CTIVD constateerde dat dit regelmatig gebeurt bij bulkdatasets verkregen via partnerdiensten uit andere landen. Ook zijn inmiddels de regels rondom het openbaarheidscriterium in het beleid verduidelijkt en aangescherpt. Een andere aanbeveling van de CTIVD is dat niet het openbaar karakter van een bulkdataset, maar de aard van de gegevens en de mate van privacyinbreuk die de verwerking van de gegevens met zich meebrengt doorslaggevend zouden moeten zijn voor het vaststellen van het toegangsregime. Deze aanbeveling wordt ook meegenomen in de herziening van de Wiv 20217

In de situatie dat de bulkdataset verkregen is via de aanschaf na een datalek blijven de ministers overigens wel van mening dat deze bulkdatasets ‘openbaar  toegankelijk’ zijn. Ze verwijzen hierbij naar de Memorie van Toelichting bij het Wetboek van Strafvordering, waarbij ‘niet is uitgesloten dat bulkdatasets met daarin gegevens afkomstig uit een datalek en bulkdatasets die tegen betaling beschikbaar worden gesteld, aangemerkt kunnen worden als “openbaar toegankelijk” ’.

In de beleidsreactie geven de ministers uitgebreid per aanbeveling aan welke ze overnemen en beargumenteren ze dit.

CTIVD: AIVD en MIVD moeten bij bulkdataverwerking persoonlijke privacy beter beschermen

Beleidsreactie Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de Minister van Defensie

Kan een minister de inlichtingen- en veiligheidsdiensten zo sturen dat ze volledig naar zijn of haar pijpen dansen? Kan het begrip nationale veiligheid zo opgerekt worden dat oppositiepartijen onder het vergrootglas van de Dienst komen te liggen? Of dat illegale immigratie als een gevaar voor de nationale veiligheid wordt bestempeld? Zijn scenario’s, zoals recent in Polen en Hongarije, en die zich nu voor onze ogen uitrollen in de VS ook hier in Nederland mogelijk? Oftewel, hoe houden we onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten – die in het geheim mensen kunnen afluisteren en volgen– in deze turbulente tijden op het juiste pad?

Met deze invalshoek gingen Bart Jacobs en Rowin Jansen, beiden verbonden aan de Radboud Universiteit Nijmegen en specialisten op het terrein van inlichtingen- en veiligheidsdiensten aan de slag. Het resultaat is een zeer leesbaar én verontrustend boek geworden: Democratie onder druk, over geheime diensten in turbulente tijden.
En om maar direct een spoiler te geven: wie denkt dat onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten wel een stoot kunnen hebben van wat Jacobs en Jansen post truth- en post rules-politici noemen, die wordt snel uit de droom geholpen. Een stootje kan het systeem van aansturing, uitvoering en controle wel aan, maar meerdere rechtse directe stoten zijn niet af te weren. We leunen meer op een ‘cultuur’ dan op daadwerkelijk beschermende regels, dat is letterlijk naïef en daar is werk aan winkel stellen Jacobs en Jansen. Een autocratische stresstest is wat hen betreft noodzakelijk.

Een wereld vol geheimen

Maar voordat ze deze conclusie trekken ontrafelen Jacobs en Jansen kort maar overzichtelijk de politiek-bestuurlijke wereld van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, waarbij de nadruk op de AIVD ligt. In een aantal heldere paragrafen kan iedereen die wel eens van geheime diensten heeft gehoord, maar wiens kennis beperkt is tot het bingewatchen van James Bondfilms, snel bijgespijkerd worden in wat de AIVD nu eigenlijk doet, hoe de Dienst wordt aangestuurd, wat de rol van de minister, het parlement, en de controlecommissies is en wat de positie van burgers nu eigenlijk is. Door direct ook enkele knelpunten te benoemen nemen de schrijvers de lezer direct mee in de kwesties die verderop in het boek worden uitgewerkt.

Hoe weten burgers nu echt met welk gedrag ze in netten van de AIVD worden gevangen? Een begrip als ‘nationale veiligheid’ is immer nergens duidelijk gedefinieerd. En hoe sterk is de parlementaire controle nu in de praktijk? De Commissie Stiekem (CIVD) is er wel op vooruitgegaan, maar de kennis rondom het functioneren van de AIVD is in de Tweede Kamer zeer laag. Het zijn hoofdstukken die snel makkelijk inzicht geven, maar soms geeft de schets van Jacobs en Jansen het gevoel dat ze er met zevenmijlslaarzen doorheen lopen, waardoor de historische context tekort wordt gedaan. Een context die zeker in dit thema van belang is, omdat de daadwerkelijk democratische inbedding van de AIVD ook nog maar van redelijk korte duur is, namelijk sinds 2001 bij de totstandkoming van de Wiv.

De waarheid bestaat niet meer

In het tweede deel duiken de schrijvers in de wereld van de post truth- en post rules- politici. Politici die zich gedragen alsof de waarheid en de regels niet voor hen gelden en daarmee hun eigen universum creëren. Iedereen kan hier namen, rugnummers en afsplitsing van afsplitsing bij bedenken. Het blijft natuurlijk interessant hoe ook de Nederlandse burger meesurft op deze golven die inbeuken op de democratische principes. Jammer genoeg laten Jacobs en Jansen hun gedachten daarover niet los. Wel laten ze in een volgend hoofdstuk zien dat er alternatieven zijn, zij omarmen het republicanisme. Eerder schreef Jacobs hier al een uitgebreid interessant essay over.
In dit boek is het een perspectief voor tegenwicht tegen de populistische autocraten, maar ook de puur liberale denkers, van wie we in Nederland ook vertegenwoordigers hebben. Heel kort gezegd biedt het republicanisme vrijheid als er geen mogelijkheid is tot willekeurige machtsuitoefening. Het doet me denken aan het door Timothy Snyder gepropageerde begrip over vrijheid, waarbij vrijheid alleen kan bestaan als er voldoende waarborgen voor gelijkheid aanwezig zijn.

Het handboek van autocraten

Vervolgens schilderen Jacobs en Jansen het pad dat de verschillende autocratische leiders (hebben) afgelegd. Wraakzucht, het framen van de oppositie als binnenlandse vijand, de verbouwing van de rechterlijke macht, het ondermijnen van de wetenschap en de migranten neerzetten als de grootste (be)dreiging. De roadmap van Hongarije, of Project 2025 van Trump zijn kenmerkend voor de paden die worden afgelegd. Noodmaatregelen en noodwetgeving worden ingezet als er te veel juridische obstakels blijken te zijn. Pers wordt geframed als onbetrouwbaar en juist digitale sociale media platforms krijgen alle vrijheid om hun polariserende algoritmes het werk te laten doen. De inlichtingen- en veiligheidsdiensten komen sterk onder druk te staan om bepaalde thema’s in de onderste la te laten verdwijnen en onder druk van een nieuw benoemde leiding het steven te keren ten faveure van de wensen van de autocraten.

Een ontwikkeling waarvan in Nederland slechts sporadisch een tendens merkbaar is. Maar, zo stellen Jacobs en Jansen, zichtbaar is wel hoe pogingen worden ondernomen om de legitimiteit van de ambtenarij, de rechtspraak, de media of de wetenschap te ondermijnen. Vervolgens stellen ze de belangrijke vraag: wat als in ons land autocraten aan de macht komen? Ze schetsen hiervoor acht worstcasescenario’s, nadrukkelijk fictieve casussen, wel gebaseerd op de ontwikkelingen in het buitenland, waarmee ze in kaart brengen waar de ‘vangrails’ staan.

Een minister grijpt z’n kans

De scenario’s zijn duidelijk vanuit politiek-bestuurlijke invalshoek beschreven, waardoor er kwetsbaarheden in het systeem benoemd kunnen worden. Wat hierbij jammer genoeg ontbreekt is het burgerperspectief. Een perspectief dat juist van belang is als je hebt over ‘democratie onder druk’. In die zin hadden Jacobs en Jansen een blik kunnen werpen op de studie ‘Signalen voor de toekomst’ van het Rathenau Instituut, waarin het burgerperspectief nadrukkelijker aanwezig is. Nu blijft een beetje de vraag erboven hangen wat ik hier als burger mee kan.

Ik zal hier niet letterlijk de scenario’s benoemen die Jacobs en Jansen uitwerken, maar als uitgangspunt hebben ze letterlijk genomen wat ‘de minister wil’…
en vervolgens loopt dat van het geven van specifieke aanwijzingen aan de diensten via het stopzetten van onwelgevallige operaties tot het inzetten van noodmaatregelen. Een blik op de door Jacobs en Jansen uitgewerkte scenario’s laat zien dat ze allemaal binnen een bepaalde bandbreedte mogelijk zijn. Er zijn vangrails, maar hoe stevig die zijn en hoe goed ze worden onderhouden, dat is de vraag. En dat baart zorgen of zoals zij het zeggen ‘de democratische rechtsstaat is geen huis waarin we onbezorgd kunnen slapen’.

Het scenario ‘De minister wil een alternatieve geheime organisatie optuigen’ baart in mijn ogen de ernstigste zorgen. Jacobs en Jansen laten zien dat een dienst als de NCTV al sterk in de richting van een inlichtingendienst, zonder de bijpassende wetgeving, is geschoven. Ook halen ze inlichtingenhistoricus Bob de Graaff aan die spreekt zelfs van een ‘geruisloze groei van inlichtingenorganen’ en waarschuwt voor ‘de wildgroei aan onsamenhangende inlichtingenactiviteiten’ binnen de overheid. Het scenario, van een minister van Defensie die na de totstandkoming van de nieuwe Wiv, zijn Joint Intelligence, Surveillance, Target Acquisition & Reconnaissance Commando (JISTARC) optuigt om de rol van de MIVD op zich te nemen lijkt een mijl op zeven, maar is het verre van dat, voor wie in het scenario de activiteiten van het Land Information Manoeuvre Centre (LIMC) leest. In de totaliteit van de beschrijving is het scenario ondenkbaar, maar als denkrichting zeker niet.

Een weerbare democratische rechtstaat

Wie alle scenario’s heeft doorgenomen kan niet anders dan samen met Jacobs en Jansen tot de conclusie komen dat de ‘harde’ vangrails om instituties te wapenen tegen zowel interne als externe bedreigingen hoognodig wettelijk verstevigd moeten worden. Maar niet alleen dat, de ‘zachte’ kant van de democratische rechtsstaat vergt eenzelfde onderhoud: het beste tegengif tegen achteruitgang is een sterke democratische en rechtsstatelijke traditie die breed onder burgers leeft en diep doorvoeld wordt op het Binnenhof, aldus Jacobs en Jansen.

‘Terwijl de zon nog schijnt, moeten we het dak repareren.’ Met deze mooie vergelijking geven Jacobs en Jansen aan dat de tien aanbevelingen die ze doen beter nu overdacht en uitgevoerd kunnen worden, dan dat we wachten tot de donkere wolken te dicht bij komen. Als belangrijkste conclusie moeten we vooral aan de slag om onze ‘mooi weer’-rechtsstaat robuuster maken: de juridische kaders moeten worden verstevigd en de checks-and-balances uitgebreid.

Het boek komt wat dat betreft op het juiste moment. De Tweede Kamer lijkt tamelijk ingedut als het om de nieuwe wetgeving van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten gaat. Maatschappelijke organisaties lijken nog amper in staat het ingewikkelde proces te volgen en de toezichthouders staan meer en meer onder druk om mee te gaan in de wens van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten om in deze tijd van dreiging flexibeler en wendbaarder te zijn. De door Jacobs en Jansen gewenste stresstest zou dan ook per direct ingezet moeten worden.

Democratie onder druk, over geheime diensten in turbulente tijden
Bart Jacobs en Rowin Jansen
Uitgever Querido
ISBN: 9789025321178
Prijs: € 18,50
Publicatiedatum: 13-05-2026

Ricardo van Eyk - APEX

‘Aan de slag’, onder dit motto gaat de nieuwe minderheidscoalitie van CDA, D66 en VVD de komende jaren aan het werk. Ook op het terrein van de nationale veiligheid barst het coalitieakkoord bijna uit zijn voegen. Het stempel van de nationale veiligheidsparagraaf is duidelijk van VVD- en CDA-signatuur. Met de toenemende geopolitieke onzekerheid en tal van andere dreigingen is een sterke ambitie zeker gewenst. De vraag blijft hoe haalbaar bepaalde doelen zijn. Springen we op de rijdende trein en halen we heelhuids het eindstation? Of moeten we overstappen op de hogesnelheidstrein om op tijd te komen.

Bescherming

Het coalitieakkoord is helder en duidelijk: ‘Nederland moet verdedigd worden tegen een veelheid aan bedreigingen van onze nationale veiligheid.’ De dreigingen zijn bekend, en komen rechtstreeks uit de analyses van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Hybride, militaire, spionage- en cyberdreigingen, met name vanuit Rusland, China en Iran, vormen de kern maar worden geflankeerd door de dreigingen van (jihadistisch) terrorisme, de opkomst van anti-institutioneel extremisme en de normalisering van rechts-extremistisch gedachtegoed. Ook ondermijnende criminaliteit waar zelfs jongeren voor worden geronseld, past volgens de coalitie in dreigingen voor de nationale veiligheid. Hoe snel dreigingen zich om kunnen zetten naar een nieuwe geopolitieke realiteit bleek afgelopen week, toen het conflict rondom Iran letterlijk ontplofte.

Aan de slag!

Als we de paragraaf nationale veiligheid bekijken, zien we dat bepaalde kwesties, zoals bestrijding van de georganiseerde en ondermijnende misdaad, het delen van gegevens met private partijen en ‘het toezicht integreren’ al onderweg zijn of enigszins op de rails staan. Daarnaast wil het kabinet de samenwerking op het gebied van inlichtingen- en veiligheidsdiensten op Europees niveau intensiveren. Het kabinet wil een Europese equivalent van Five Eyes, om zo met een kopgroep van Europese landen samen te werken op inlichtingengebied. Ook moet er versneld een nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten komen, die ook techniekneutraal moet zijn. De wet zou ‘dreigingsgericht’ dienen te worden, in plaats van ‘gericht op de inzet van inlichtingenmiddelen’. De vraag is wel of deze wetgeving ook daadwerkelijk in een hogere versnelling kan plaatsvinden.

VVD-signatuur

Met bovenstaande punten heeft de paragraaf over de nationale veiligheid wel een duidelijk VVD-signatuur. Sommige termen komen rechtstreeks uit het VVD-programma. Misschien ook niet heel raar, D66 heeft in haar verkiezingsprogramma erg weinig woorden besteed aan de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Het CDA zit qua richting in ieder geval op dezelfde lijn als de VVD: de inlichtingen- en veiligheidsdiensten dienen goed geëquipeerd te zijn om vooral de dreiging van Rusland en China te kunnen weerstaan. Verder is in de paragraaf het CDA-thema weerbare samenleving terug te vinden: ‘We betrekken daarom de hele samenleving bij veiligheid en crisisbeheersing. Dat begint in buurten en dorpen waar mensen verantwoordelijkheid nemen, voor elkaar zorgen en een beroep op elkaar kunnen doen in geval van nood.’

Versnelling

Duidelijk is dat het huidige kabinet investeert in het versterken van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Ook de (operationele) capaciteit van zowel de AIVD als de MIVD wordt vergroot en de diensten worden in staat gesteld om technologie maximaal te benutten. Daarnaast worden ook nog de defensieve en offensieve cybercapaciteiten uitgebreid.

Dat de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Pieter Heerma (CDA) en de minister van Defensie, Dilan Yeşilgöz (VVD) met een ambitieuze agenda op het terrein van nationale veiligheid flink aan de slag willen is niet vreemd. Deels springen zij natuurlijk op een al rijdende trein. De dreigingen worden al langer geadresseerd en net als de investeringen in defensie, wordt de bescherming van de nationale veiligheid door veel partijen omarmd.

Een Europese ‘Five Eyes’

Of de term is verkeerd gekozen, of er is onvoldoende over nagedacht, denkt Peter Koop, onderzoeker aan de Radboud Universiteit en beheerder van het weblog electrospaces.net. ‘De Five Eyes is een zeer bijzonder samenwerkingsverband van inlichtingendiensten van de Engelstalig sprekende landen VS, Canada, VK, Australië en Nieuw-Zeeland,’ legt Koop uit. ‘Door hun aanwezigheid over de hele wereld beschikken zij over een unieke inlichtingenpositie, waarbij alle informatie onderling wordt uitgewisseld. Dat is bijna onvoorstelbaar met een Europese Five Eyes,’ aldus Koop.

Onvoorstelbaar, omdat een vergelijkbare inlichtingenpositie ontbreekt. ‘Het betreft niet alleen technische investeringen, maar ook wereldwijde aanwezigheid op kabels, in de internetstructuur en met afluisterstations voor satellieten.’ Een aanwezigheid, die op Frankrijk en Verenigd Koninkrijk na niet aanwezig is in Europa. En of dat laatste land zijn positie in de echte Five Eyes ter discussie wil stellen is natuurlijk maar de vraag.

Een ander element waar Europa hard aan zal moeten werken, is het onderlinge vertrouwen, iets wat binnen de Five Eyes sinds de Tweede Wereldoorlog is opgebouwd. Maar ook omdat het blindelings vertrouwen dat de Five Eyes kennen er nog niet is binnen Europa.

‘Dat Angelsaksische verband is ook gebaseerd op meer dan alleen samenwerking van inlichtingen- en veiligheidsdiensten,’ zegt dr. Pepijn Tuinier. Tuinier is gepromoveerd op Europese samenwerking tussen inlichtingen- en veiligheidsdiensten en werkzaam als universitair hoofddocent op de Nederlandse Defensie Academie (NLDA). ‘De Five Eyes samenwerking is langzaam maar zeker opgebouwd, maar gaat ook gelijk op met een bredere relatie in buitenlandse politiek en defensie en heeft een basis in historisch / sociaal-culturele overeenkomsten’ aldus Tuinier.

Tuinier wijst erop dat er al verschillende groepen voor inlichtingensamenwerking bestaan. Zo schreef Bart Jacobs van de Radboud Universiteit in 2020 dat er op het gebied van SIGINT al sinds de jaren zeventig een nauwe samenwerking bestaat tussen Nederland, Duitsland, Frankrijk, Zweden en Denemarken. De samenwerking was hoofdzakelijk gericht op het kraken van versleutelde berichten van tal van landen. De exacte omvang vraagt om meer onderzoek, schreef Jacobs in 2020 in ‘Intelligence and National Security’, maar het samenwerkingsverband was nog wel operationeel in die periode en de informatie die uitgewisseld wordt beperkt.

Nauwere samenwerking

Echt letterlijk genomen lijkt de ambitie ‘we willen een Europese equivalent van Five Eyes’ onhaalbaar, maar gezien de samenwerkingen die er al zijn lijkt een lichtere variant wel een optie. ‘Er zijn natuurlijk ook meerdere samenwerkingsverbanden die een positie als kopgroep innemen. Soms zijn die themagericht, soms op basis van data-uitwisseling, maar vaak informeel en op basis van onderling vertrouwen,’ aldus Pepijn Tuinier. ‘Je ziet ook wel dat deze zogenaamde kopgroepen goed functioneren. Door de sociale relaties die worden opgebouwd ontstaat er steeds meer interactie en vertrouwen.’

‘Bovendien maakt het uit wat de intentie is. Nauwer samenwerken vindt meestal plaats ten behoeve van de eigen nationale veiligheid, maar het kan ook voor een gemeenschappelijk doel, zoals de veiligheid van de Europese Unie. Ook die structuren zijn er al in basis, nu moet je dus gaan kijken in welke structuur je de samenwerking wilt gaan formaliseren,’ aldus Tuinier. ‘Onder druk van de dreigingen is er wel een streven om nauwer samen te werken, dus is nu het momentum om dit te gaan formaliseren.’

Op weg

En dat die weg al is ingeslagen bleek ruim voor de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen. Toen vertelde het oud-hoofd van de AIVD in juli aan Pointer en in oktober aan de Volkskrant dat er een kopgroep van inlichtingen- en veiligheidsdiensten in Europa aan het ontstaan is. ‘We zullen echt met meerdere diensten tegelijk moeten gaan samenwerken, het werk verdelen en inlichtingen uitwisselen, iets waar de Russen en Chinezen een ontzettende hekel aan hebben.’ Europa zal zich ook op dit gebied moeten verenigingen stelt Akerboom in Pointer in juli 2025.

In oktober vult hij dit verder aan in de Volkskrant. ‘Er is enorm opgeschaald. Er is sprake van een kopgroep van Noord-Europese diensten, zoals de Britten, Duitsers, Scandinaviërs, ook aangevuld met Fransen en Polen, die inlichtingen uitwisselen. Ook ruwe data.’ Bij de militaire diensten is eenzelfde ontwikkeling zichtbaar, zegt Peter Reesink, directeur MIVD in hetzelfde interview.

‘Het is een ontwikkeling die zich de komende jaren zeker voort zal zetten,’ verwacht Tuinier. ‘Uit mijn studie blijkt dat de cynische kijk, dat inlichtingendiensten geen vrienden hebben niet volledig terecht is. Juist binnen een langdurige multilaterale setting, zoals de EU, zie je dat het de interactie, en niet alleen de transactie is, die het samenwerkingsgedrag bepaalt.’ Tuinier verwacht dat deze vertrouwensbasis, gecombineerd met de externe dreigingen zal leiden tot meer nauwere samenwerkingsverbanden op thema’s. ‘Volledig onafhankelijk worden van de VS zal bijna onmogelijk zijn, maar een autonomere positie verkrijgen, is een realistisch doel.’ Verder bouwen op bestaande structuren, waarbij ook de wegingsnotities die gemaakt worden van buitenlandse diensten een rol zullen spelen ziet Tuinier wel ontstaan.

Maar echt onafhankelijk worden van de VS, wat een van de drijfveren achter dit voorstel is, dat wordt nog lastig, denkt ook Peter Koop. ‘De grote hoeveelheid aan unieke inlichtingen die via de “echte” Five Eyes worden verzameld kan en wil je ook niet missen, zeker niet in de wereld met zo veel diverse dreigingen,’ merkt Koop op. ‘De route naar echt onafhankelijk worden van de VS wordt een lastige.’

Een nieuwe Wiv

Een andere route die wellicht net zo lastig gaat worden is het versnellen van de totstandkoming van een nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv). Het gaat hier te ver om de geschiedenis op te rakelen, maar na een evaluatie van de Wiv 2017 werd in 2021 besloten dat de huidige wet aangepast moest worden. Ook daar wordt al weer een tijd aan gesleuteld en er is zelfs een Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets gekomen. Doordat deze Tijdelijke Wet eindigt op 30 juni 2028, moet er op 1 juli 2028 dus sowieso een nieuwe Wiv zijn. En volgens het kabinet-Jetten moet dat nu dus ‘versneld’, ‘versterkt’, techniekneutraal en dreigingsgericht gaan worden. De toezichthouders gaan in het nieuwe stelsel samengevoegd worden, iets wat overigens door het kabinet-Schoof afgelopen december al werd besloten.

De wens om nu versneld een nieuwe Wiv uit de grond te stampen klinkt als de roep die voorafging aanhet wetsvoorstel van de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets. De snelheid ging er toen echter uit, en de wetgeving werd een soort boodschappenlijst van elementen die urgent werden geacht.

Rowin Jansen, universitair docent aan de Radboud Universiteit Nijmegen verwacht dat een versnelling nu ook lastig gaat worden. ‘Om de wet, die toch ingewikkeld is vormgegeven al voor 31 juni 2028 af te hebben – dat is best al een uitdaging, dus laat staan dat het nog sneller kan gaan,’ aldus Jansen. ‘In retrospectief kun je eigenlijk wel stellen dat die Tijdelijke Wet nieuwe wetgeving in de pauzestand heeft gezet. Het heeft veel capaciteit van de ministeries gevraagd en uiteindelijk toch ook redelijk lang geduurd. Dat maakt versnelling niet onmogelijk, maar wel lastig. Zeker omdat het resultaat van die Tijdelijke Wet nog onduidelijk is.’ Jansen verwijst naar de evaluatie van de Tijdelijke Wet, die nog niet besproken is in de Tweede Kamer en een uiterst korte periode bestrijkt.

Daarnaast verwacht Jansen dat het niet eenvoudig zal worden om de wet techniekneutraal te maken. Ook bij de vormgeving van de Wiv 2017 was de wens van het toenmalige kabinet dat de wet techniekneutraal zou worden. ‘Dat is absoluut een goed streven,’ merkt Jansen op, ‘maar destijds zag je dat er zeer veel randvoorwaarden werden toegevoegd in het parlementair debat.’ Als voorbeeld noemt Jansen de regelgeving rondom kabelinterceptie, het belangrijke punt van die wetgeving. ‘Dat werd met zoveel voorwaarden omgeven dat het in de praktijk amper uitvoerbaar bleek.’ Jansen somt ze op: ‘zo gericht mogelijk, geen gegevens van streamingsdiensten, richten op bepaalde fibers die vanuit het buitenland komen, beperkte bewaartermijnen, beperkte uitwisseling met het buitenland.’[…] ‘De bureaucratie die dat veroorzaakt heeft is enorm, het gaat dus niet alleen om techniekneutraal, maar ook om effectiviteit,’ aldus Jansen.

In die zin omarmt Jansen vereenvoudiging van een nieuwe wet, die tegelijkertijd wel recht blijft doen aan de privacy van de burgers. ‘In die zin kan dreigingsgericht inrichten van de wet werken, zeker omdat je dan ook het doel voor ogen kunt houden.’ Als voorbeeld noemt Jansen weer kabelinterceptie, dat als belangrijk doel heeft om ongekende dreigingen in een zo vroeg mogelijk stadium bloot te leggen. ‘De nadruk ligt hierbij echt op het buitenland. De diensten maken meestal de vergelijking met een telefoonboek of een handelsregister. Dat soort gegevenssets liggen hier niet op de plank en moeten dus eerst worden verworven, alvorens targetgericht optreden mogelijk is,’ aldus Jansen. Onderscheid maken op dreigingsniveau klinkt wat dat betreft logisch, zeker nu de wereld in rap tempo veranderd is.

‘Maar het zal een ingewikkelde discussie blijven,’ verwacht Jansen. ‘Het onderscheid tussen buitenland en binnenland klinkt eenvoudiger dan het in werkelijkheid is, zeker als je kijkt naar het cyberdomein.’ Zo zijn er al genoeg voorbeelden bekend van aan de Russische overheid gelieerde hackgroepen die ook servers in Nederland gebruikten voor hun aanvallen.

Ook de vormgeving van het toezicht vormt nog een uitdaging denkt Jansen. Hij ziet in voorbereidende stukken soms een verabsolutering van het Europees recht terug die soms te ver is doorgevoerd. ‘De uitspraken zijn erg casuïstisch, dus daar zijn niet zomaar duidelijke lijnen uit te halen.’

Jansen is wel voorstander van het geïntegreerd toezicht, wat inhoudt dat TIB en CTIVD samengevoegd gaan worden. ‘Daarbij moet je goed opletten dat er geen Chinese muur tussen de twee nieuwe afdelingen gaat komen, dan bouw je het voordeel van de samenvoeging niet op,’ aldus Jansen.

Echt aan de slag

De afgelopen jaren is er zowel vanuit het kabinet-Schoof als vanuit de Tweede Kamer weinig urgentie geweest op het thema van inlichtingen- en veiligheidsdiensten. In een tijd waarin de ene dreiging over de andere heen walst zou die urgentie wel wat hoger kunnen. Dat straalt het coalitieakkoord in ieder geval uit. Als we de rijdende trein waarop het makkelijk meerijden is even laten voor wat het is, zal het nog een uitdaging worden om de hogesnelheidstrein te laten vertrekken en dat terwijl de aankomsttijd al lang is vastgelegd. Zeker met een wijziging van het traject van ‘inlichtingengericht’ naar ‘dreigingsgericht’ valt er nog een flinke slag te maken.

The Ones – Micky Hoogendijk

De digitale technologie ontwikkelt zich in hoog tempo. Wat betekent dat voor het werk van de AIVD? Die vraag legde de dienst ruim een jaar geleden voor aan het Rathenau Instituut.  Het Rathenau Instituut houdt zich al 40 jaar bezig met onderzoek en debat over de impact van wetenschap, technologie en innovatie op de samenleving. Het resultaat is het rapport Signalen voor de toekomst, waarin vier mogelijke toekomstscenario’s tot 2035 worden geschetst, aangevuld met zeven aanbevelingen voor hoe de AIVD zich kan voorbereiden op technologische en maatschappelijke veranderingen. De toekomsthorizon ligt ogenschijnlijk ver weg, maar voelt tijdens het lezen soms verrassend dichtbij. Dat was reden voor een gesprek met Francisca Wals, onderzoeker en medeauteur van het rapport.

Technologie als drijvende kracht

De AIVD vroeg het Rathenau Instituut om te verkennen hoe communicatie, informatievergaring en de samenleving zich in de komende tien jaar zouden kunnen ontwikkelen. ‘Technologie is daarbij een belangrijke drijvende kracht,’ legt zij uit, ‘maar altijd in samenhang met maatschappelijke, economische en geopolitieke factoren.’ Juist die wisselwerking is een kerngebied van het Rathenau Instituut.

Technologische ontwikkelingen veranderen niet alleen hoe mensen communiceren, maar ook hoe zij met elkaar omgaan. De online en offline wereld raken steeds sterker verweven, en relaties tussen mens en machine komen vaker voor. Dat stelt inlichtingen- en veiligheidsdiensten voor nieuwe en complexe uitdagingen. ‘De AIVD wilde beter begrijpen wat dat betekent voor hun werk,’ aldus Wals.

Het onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van de AIVD, met behoud van de onafhankelijke rol van het Rathenau Instituut. ‘De analyse en conclusies zijn zelfstandig tot stand gekomen. Waar gepast en gewenst dachten onze opdrachtgevers mee en deden ze expertchecks, bijvoorbeeld op dreigingstypen’.

Centraal stonden vragen als: hoe veranderen technologische ontwikkelingen het werk van de diensten? Zijn de huidige bevoegdheden toereikend? Hoe blijft de AIVD wendbaar? En hoe worden toezicht en grondrechten van burgers gewaarborgd?

Trends als vertrekpunt

Het onderzoek startte met een brede analyse van trends: technologisch, maar ook maatschappelijk, economisch, geopolitiek en beleidsmatig. ‘Die trends beïnvloeden allemaal de manier waarop mensen met elkaar interacteren,’ zegt Wals. ‘Vanuit die analyse hebben we verschillende ontwikkelpaden geschetst en gecombineerd tot logische, plausibele scenario’s.’ Wals benadrukt dat de scenario’s geen voorspellingen zijn. Het zijn ‘voorstellingen’ van hoe de toekomst zich zou kunnen ontvouwen.

Veel van de beschreven trends zijn herkenbaar in het dagelijks leven. Sommige ontwikkelingen, zoals de groeiende macht van grote technologiebedrijven, ontvouwden zich zelfs al tijdens het onderzoek. ‘Dat maakte de scenario’s soms confronterend actueel,’ aldus Wals.

Vier scenario’s

Uit de trendanalyse kwamen vier toekomstscenario’s voort. In elk scenario verschilt wie de controle heeft over digitale middelen – burgers, overheid, technologiebedrijven of niemand in het bijzonder – en hoe omvangrijk de beschikbare datastromen zijn. Die variatie heeft directe en indirecte gevolgen voor de positie en het functioneren van de AIVD.

1. Burgers bepalen

In het eerste scenario zijn burgers ‘het zat’. Er ontstaat een brede beweging richting digitale detox: smartphones worden op steeds meer plekken geweerd, offline ontmoetingen winnen aan populariteit en sociale cohesie neemt toe. Initiatieven als smartphonevrij opgroeien worden gemeengoed. Een belangrijke randvoorwaarde is wel een politieke koerswijziging in de Verenigde Staten.

Voor de AIVD betekent dit scenario een tegenbeweging ten opzichte van de huidige datatrend. Er ontstaat ‘datadroogte’, wat het verzamelen van inlichtingen bemoeilijkt. Burgerrechten staan centraal, waardoor toezicht en controle op de dienst intensief zijn. Dat kan de wendbaarheid van de AIVD onder druk zetten.

Human intelligence wordt in dit scenario cruciaal. Daarnaast zou de dienst kunnen inzetten op technische middelen in de fysieke wereld om eigen datastromen veilig te stellen, of op uitbreiding van de medewerkingsplicht. Die laatste optie kan echter het wantrouwen jegens de dienst vergroten. Een voordeel is wel dat medewerkers makkelijker anoniem kunnen blijven.

2. Corporate control

In het scenario Corporate control grijpen grote technologiebedrijven de macht. Hun innovaties krijgen volop ruimte en worden enthousiast omarmd. Er heerst techno-optimisme, cryptovaluta zijn het belangrijkste betaalmiddel en dataverzameling draagt bij aan efficiëntie en gemak.

Tegelijkertijd neemt de digitale afhankelijkheid toe. Europa verliest strategische autonomie, het energieverbruik stijgt en sociale cohesie neemt af. Nieuwe databronnen geven toegang tot uiterst gevoelige informatie, zoals fysiologische en neurologische data.

Voor de AIVD verschuift de focus naar technical intelligence. Er is een overvloed aan data, met het risico dat de dienst daar te sterk op leunt en afhankelijk wordt van bedrijven en de betrouwbaarheid van hun gegevens. Human intelligence kan ondergesneeuwd raken. Ook de anonimiteit van medewerkers en bronnen staat onder druk. Dit scenario roept bovendien fundamentele vragen op over mensenrechten en samenwerking met private partijen.

3. Toenemend totalitarisme

Het derde scenario schetst een geopolitiek instabiele wereld met dreigingen vanuit landen als Rusland, Iran en China. Cyberaanvallen en aanslagen leiden tot een maatschappelijke roep om meer staatscontrole. Dat versterkt polarisatie en wantrouwen binnen de samenleving.

Vanuit de samenleving is de roep sterk om de AIVD ruimere bevoegdheden en meer middelen te geven en juist minder toezicht. De maatschappelijke en politieke druk neemt toe om de flexibiliteit en wendbaarheid van de diensten ten gunste van nationale veiligheid te vergroten. Surveillance neemt toe en privacyrechten raken op de achtergrond. De afhankelijkheid van technologie en technische specialisten groeit sterk. Daarbij ligt het gevaar van ‘digitaal taylorisme’ op de loer: medewerkers voeren slechts kleine, routinematige taken uit, waardoor overzicht en vakmanschap verloren gaan.

Hoewel Europese samenwerking intensiveert en er zelfs een pan-Europese veiligheidsdienst ontstaat, roept dit scenario grote vragen op. Hoe ver mag surveillance gaan? Wat betekent dit voor de anonimiteit van medewerkers? En hoe voorkom je ongewenste vermenging van gegevens tussen diensten?

4. Fikse fragmentatie

In het vierde scenario is de wereld sterk gefragmenteerd. Machtsblokken staan tegenover elkaar en digitale ecosystemen zijn van elkaar afgesloten. Online platforms vormen broedplaatsen voor nieuwe vormen van extremisme. Europa raakt economisch en technologisch achterop, terwijl ook binnen Nederland de gemeenschapszin afneemt.

Mensen communiceren vooral binnen gesloten groepen via beveiligde apps. Aan de randen van de samenleving ontstaan ‘buitenbeentjes’ die zich online verenigen rond complottheorieën en gewelddadige ideeën. Soms leidt dit tot zogenoemd saladebar-extremisme: moeilijk te voorspellen individuele geweldsdaden.

Voor de AIVD is dit een bijzonder lastig scenario. Traditionele inlichtingenmethoden leveren weinig op en ideologische categorieën ontbreken. Wel kan de dienst proberen via zogeheten weak signals – onspecifieke, gefragmenteerde gedragsgegevens – een informatiepositie op te bouwen. Daarbij rijst de vraag hoever privacybescherming mag worden opgerekt, zeker omdat de meeste buitenbeentjes geen directe dreiging vormen.

De toekomst nadert snel

Volgens Francisca Wals helpen de scenario’s de AIVD vooral om het denken te verruimen. ‘In elk scenario zitten elementen die we nu al zien. Wat als die zich doorzetten? Wat betekent dat voor de dienst?’ Die denkoefening vergroot de paraatheid.

Over de scenario’s heen identificeerde het Rathenau Instituut een aantal terugkerende kwesties: de inzet van nieuwe technologieën, nieuwe dreigingen, toestemming, toetsing en toezicht. Welke data mag de AIVD verzamelen? Welke analysetechnieken zijn wenselijk? Hoe wendbaar is de dienst, en wat betekent nauwere samenwerking voor de scheiding van verantwoordelijkheden?

Op basis daarvan formuleerde het instituut concrete aanbevelingen. Die zijn niet alleen gericht op de toekomst, maar ook toepasbaar in het hier en nu. Zo benadrukt het rapport het belang van een balans tussen technical intelligence en human intelligence. Culturele kennis, talenkennis en begrip van sociale context blijven onmisbaar. Ook het personeelsbeleid en de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017) zouden tijdig moeten worden aangepast aan nieuwe technologische realiteiten.

Een andere belangrijke aanbeveling betreft het toezicht. ‘Dat hoeft geen strijd te zijn,’ zegt Wals. ‘Wendbaarheid en verantwoording kunnen samen gaan, als diensten en toezichthouders daar gezamenlijk naar zoeken.’

Daarnaast pleit het rapport voor het juridisch vastleggen van samenwerking, een sterkere inzet op preventie van radicalisering en het stimuleren van maatschappelijk en politiek debat over nationale veiligheid. Met Signalen voor de toekomst hoopt het Rathenau Instituut dat debat te voeden. ‘We staan op een cruciaal moment,’ besluit Wals. ‘De keuzes die we nu maken over technologie, toezicht en veiligheid, bepalen hoe menswaardig onze digitale toekomst wordt.’

Signalen voor de toekomst – Rathenau Instituut

Sinds 1 juli 2024 werken de AIVD en MIVD naast de Wiv 2017 ook met een Tijdelijke wet cyberoperaties en bulkdatasets. Eind 2025 verscheen een invoeringstoets van deze Tijdelijke wet. Daaruit blijkt dat de invoering van die wet haperde, dat er nog de nodige knelpunten liggen maar dat er wel aan slagkracht is gewonnen door de AIVD en MIVD. De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) heeft zelfstandig haar bevindingen aan de Tweede Kamer gestuurd. Er zijn nog een aantal knelpunten op te lossen voor een wetsvoorstel van een definitieve nieuwe Wiv.

Aanpassing aan een veranderende dreiging

De aanleiding voor de Tijdelijke wet cyberoperaties en bulkdatasets ligt in de toegenomen digitale dreiging vanuit statelijke actoren. Cyberaanvallen, spionage en digitale sabotage door buitenlandse mogendheden maken volgens het kabinet een andere manier van werken noodzakelijk. De wet maakt het onder meer eenvoudiger om gebruik te maken van kabel- en bulkinterceptie, hacken en het onderscheppen van communicatie.

Tegelijkertijd wijkt het toezicht deels af van de bestaande systematiek in de Wiv 2017. In plaats van uitsluitend voorafgaande toestemming door de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB), is bij sommige bevoegdheden gekozen voor bindend toezicht door de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) tijdens de uitvoering. Ook is een nieuwe mogelijkheid ingevoerd voor de AIVD en MIVD om tegen besluiten van toezichthouders in beroep te gaan bij de Raad van State. Dat is in deze periode 1 keer gebeurd.

Beperkte toepassing in de praktijk

De invoeringstoets bevestigt wat al eerder bekend was: de wet kon in de eerste periode slechts gedeeltelijk ten uitvoer worden gebracht. Dat had vooral te maken met de huisvestingsproblemen bij de CTIVD. Het duurde tot 1 oktober 2025 voordat de huisvesting en personele uitbreiding gereed was. De CTIVD was hierover ‘not amused’ zo blijkt uit de brief. “De CTIVD vindt het vanuit haar ervaring met de Tijdelijke wet van belang te wijzen op de noodzakelijke realisatie van belangrijke randvoorwaardelijke zaken bij de toezichthouder, zoals budget, huisvesting, ICT en personele capaciteit. Bij de inrichting van de toezichthoudende instantie in het kader van de herziening dient dan ook aandacht te worden besteed aan de toekenning en realisatie van deze benodigde randvoorwaardelijke kwesties.”

Slechts een beperkt aantal bevoegdheden kon hierdoor volledig worden ingezet. Dat betrof het verkennen bij de hackbevoegdheid, het vaststellen van een nieuwe eindtermijn voor het gebruik van bulkdatasets, de inzet van kabelinterceptie en de inzet van de stomme tap . Bij een stomme tap wordt alle communicatieverkeer realtime verzamelt, maar niet de inhoud van de communicatie. Met andere bevoegdheden, zoals het verkennen bij bulkinterceptie, de beschrijving van technische risico’s bij de inzet van de hackbevoegdheid, het bijschrijven voor de hackbevoegdheid, tappen en bepaalde telecommunicatiegegevens is minder ervaring opgedaan, vooral door huisvestingsproblemen van de CTIVD. Het bijschrijven van bepaalde bevoegdheden is eenvoudiger geworden in de Tijdelijke wet en betekent dat de diensten eenvoudiger toegang verkrijgen tot bijvoorbeeld computers, telefoons, netwerken en servers. Ze hoeven niet langer per geval toestemming te krijgen, maar kunnen het ‘bijschrijven’ bij een eerder verkregen toestemming.

Effecten

De effecten van de toepassing van de bevoegdheden zijn in de praktijk dus ook beperkt. Binnen de diensten is aan medewerkers gevraagd wat zij merken van de effecten en dan komen er behoorlijk wat algemene opmerkingen voorbij in de invoeringstoets. ‘De wet creëert toepassingsmogelijkheden passend bij de dreiging die uitgaat van landen met een offensief cyberprogramma’, ‘er is nadrukkelijk oog geweest voor de effecten van twee wettelijke regimes’, ‘in die gevallen waar de wet is ingezet, heeft dit bijgedragen aan de doelstellingen van de Tijdelijke wet’, de toepassing van de bepaling voor bulkinterceptie heeft het zicht op statelijke actoren heeft vergroot’, ‘het effectief kunnen uitvoeren van kabelinterceptie geeft de diensten meer mogelijkheden om gekende en ongekende dreigingen te signaleren’ en ‘het langduriger kunnen gebruiken van bulkdatasets heeft positief bijgedragen aan de operationele slagkracht’.

Bulkdatasets

De CTIVD beschrijft ook positieve ervaring met het vaststellen van nieuwe eindtermijnen van bulkdatasets. In de Wiv 2017 was de eindtermijn voor niet-relevante gegevens van bulkdatasets anderhalf jaar en werd periodiek bepaald of de gehele bulkdataset moest worden vernietigd. In de Tijdelijke wet is dit aangepast en kunnen de diensten, na goedkeuring door de CTIVD, vanwege dringende redenen met het oog op de nationale veiligheid bulkdatasets langer bewaren en gebruiken.
Het bindend toezicht bij die vaststelling ziet de CTIVD als een belangrijke waarborg, die meer maatwerk biedt dan een vaste wettelijk bewaartermijn. Een waarborg die in een nieuwe Wiv verankerd zou moeten worden, aldus de CTIVD. Een lastig punt zijn nog wel de dynamische bulkdatasets, schrijft de CTIVD. Dit zijn bulkdatasets die bijvoorbeeld periodiek worden aangevuld met actuelere gegevens, waardoor de set wordt geüpdatet. Hier zou in de nieuwe Wiv meer duidelijkheid over moeten komen, stelt de CTIVD.

Het is niet het enige punt waarover de CTIVD meer duidelijkheid zou willen hebben in de voorstellen voor een nieuwe Wiv. De CTIVD meldt dat ‘diverse begrippen in de Tijdelijke wet onvoldoende zijn afgebakend in de wet of in de parlementaire stukken waardoor bij de eerste toepassing van deze begrippen discussie is ontstaan tussen betrokken partijen’. Onduidelijkheid over het begrippenkader, zoals de CTIVD het noemt, is niet terug vinden in de bijdrage van de AIVD en MIVD. Zij melden in de invoeringstoets, ‘de bevoegdheden konden onvoldoende frequent worden ingezet om conclusies te kunnen trekken over de knelpunten in de uitvoeringspraktijk’.

Trage toetsing frustreert operaties

Geen invoeringstoets zonder knelpunten natuurlijk, zeker als het zulke ingewikkelde materie betreft als deze Tijdelijke wet.

Een belangrijk knelpunt is de tijd die de TIB nodig heeft om toestemming te geven voor bepaalde operaties. In enkele gevallen duurde dat langer dan vier weken. Dat is problematisch in het cyberdomein, waar kansen zich vaak maar kort voordoen. Het kabinet pleit daarom voor een wettelijke beslistermijn, zodat snelheid en zorgvuldigheid beter in balans worden gebracht. Die aanpassing moet onderdeel worden van de herziening van de Wiv 2017.

Filtering Netflix en YouTube verdwijnt

Een ander knelpunt zijn de streamings- en downloaddiensten. Niet de series of lollige video’s an sich die ze verspreiden, maar de mogelijkheid om ze ook voor ‘comments’, verborgen boodschappen of zelfs verborgen communicatie te misbruiken. Bij bulkinterceptie stuitten de diensten ook op dit materiaal. Bij de Tijdelijke wet wordt er achteraf gefilterd, terwijl er onder het regime van de Wiv 2017 vooraf gefilterd wordt. Netflix, YouTube en andere diensten werden, zeg maar, niet binnengehaald door de diensten. Een toezegging van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Bij de invoering van de Tijdelijke wet is gebleken dat de systemen niet op deze twee verschillende werkwijzen kunnen worden ingericht, meldt de minister nu. Bovendien is filtering vooraf niet wenselijk, aldus de minister, omdat inlichtingen over kwesties zoals jihadistisch en/of rechtsextremistisch terrorisme dan niet worden ontdekt.

Wachten op de wetswijziging (januari 2027) is niet opportuun stelt de minister, en ‘daarom willen wij verduidelijken dat het niet meer negatief filteren van streamings- en downloadverkeer, zoals dat in de Tijdelijke wet is vastgelegd, nu ook gaat gelden voor onderzoeken die niet vallen onder de Tijdelijke wet’. De Tweede Kamer kan een technisch briefing aanvragen, maar in principe wil de minister deze beleidswijziging na het volgende debat over de inlichtingen- en veiligheidsdiensten gaan uitvoeren.

Geautomatiseerde data-analyse

Een ander ingewikkeld knelpunt blijft de geautomatiseerde data-analyse op bulkinterceptiedata. Deze blijkt in het kader van de Tijdelijke wet nog niet te hebben plaatsgevonden. In de invoertingstoets schrijven de ministers dat ‘op dit moment over de toepassing ervan een verschil van inzicht bestaat tussen de TIB en CTIVD enerzijds en de beide diensten anderzijds’. De CTIVD bevestigt dit in haar brief en meldt erbij dat ‘de CTIVD het voortouw neemt om te proberen te komen tot een oplossing in deze kwestie’. De kwestie speelt al langer en wordt door de CTIVD hier op pagina 13 in al zijn complexiteit behoorlijk uit de doeken gedaan.

Een van de kwesties is dat het in de praktijk lastig is een duidelijk onderscheid te maken tussen ‘metadata’ en ‘inhoud’, met name bij internetgerelateerde data, aldus de CTIVD. En precies dit speelt bij de geautomatiseerde data-analyse op bulkinterceptiedata.

Nog geen definitief oordeel

Door de beperkte toepassing van de Tijdelijk wet is het nog te vroeg om definitief vast te stellen of de wet haar doel volledig bereikt, zo concluderen de ministers. Er is geen compleet beeld van de consequentie voor de uitvoering. Daardoor kan er geen sluitend antwoord worden gegeven op de vraag of het doel van de Tijdelijke wet, te weten meer operationele slagkracht en wendbaarheid met behoud van gepaste waarborgen, in voldoende mate is behaald, aldus de ministers. Potentieel blijft de Tijdelijk wet een gepast antwoord op de toenemende dreiging vanuit statelijke actoren, een stelling die de ministers innemen op basis van de tot op heden wel behaalde positieve effecten. De knelpunten zullen worden meegenomen in het voorstel voor de nieuwe Wiv of nu al worden aangepast

In een commissiedebat in de Tweede Kamer heeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Frank Rijkaart, op 17 december 2025 gemeld dat de beide toezichthouders op de AIVD en MIVD worden samengevoegd. De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) verdwijnen hiermee en zullen in een nieuwe toezichthouder opgaan in januari 2028.

Tot op heden lagen er drie scenario’s voor het toezicht op de AIVD en MIVD in een nieuw stelsel dat op 1 januari 2028 in moet gaan. Er wordt opnieuw naar dit stelsel gekeken, omdat de Wet op Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten gaat worden aangepast. In de Tweede Kamer maakt men zich zorgen over het tempo, waarin dit nu gebeurt. Is er wel voldoende ruimte voor politieke en maatschappelijke betrokkenheid? De AIVD en MIVD roepen op tot een slagvaardige en wendbare wet.

Eén  van de belangrijke punten is het toezichtstelsel. Momenteel controleert de TIB vooraf bindend de inzet van bepaalde bijzondere bevoegdheden, de CTIVD controleert achteraf. In de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets zijn hier al verschuivingen in geweest.

Voor het toekomstige toezicht zijn er drie scenario’s: een lichte aanscherping van de oude werkwijze,  het stelsel zoals nu bij de Tijdelijke Wet en een geïntegreerd stelsel van toetsing en toezicht, waarbij er één toezichthouder komt voor controle vooraf en achteraf.

Minister Rijkaart meldt nu dus voor het laatste scenario te hebben gekozen. Vorig jaar meldde de voormalige minister Judith Uitermark nog aan de Tweede Kamer dat er onderzoek werd gedaan naar de drie scenario’s. Onderzoek dat in de tussenliggende periode niet gedeeld is met de Tweede Kamer.

Dit scenario had de voorkeur van de TIB en CTIVD, maar kent ook nadelen. Eén van de ingewikkelde kwesties is of een toezichthouder die vooraf toestemming geeft bepaalde bevoegdheden in te zetten daar achteraf wel opnieuw toezicht op zal kunnen houden. Welke voor- en nadelen biedt deze vorm van toezicht ten opzichte van de andere varianten?

Het wetsvoorstel voor een nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten wordt ook niet in januari 2026 ter consultatie ter inzage gelegd, maar pas in de zomer. Het inhoudelijke debat zal dan ook onder flinke tijdsdruk komen te staan. De wet zal op 1 januari 2028 al moeten werken, omdat de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Databulksets dan eindigt.

De Tweede Kamer komt deze week eindelijk weer eens bij elkaar om kwesties rondom de inlichtingen- en veiligheidsdiensten te bespreken. In een tijd waarin de dreiging uit allerlei hoeken toeneemt is dat geen overbodige luxe. Welke maatregelen, nieuwe wetten en/of samenwerkingen zijn nodig tegen die dreigingen? Hoe ver willen we daar in gaan? En is er eigenlijk al zicht op verschillende toezichtscenario’s en de werking van de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets?

Een hernieuwde kennismaking

Het heeft even geduurd, maar dan krijg je ook wat. Komende woensdag (17 december 2025) zal de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken van de Tweede Kamer bij elkaar komen om kwesties over de inlichtingen- en veiligheidsdiensten te bespreken. Ik duik er zelf ook in, sinds kort heb ik alle tijd om weer aandacht te besteden aan de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Een blik op de eerdere bijeenkomsten van deze vaste commissie voor Binnenlandse Zaken over zoals zij dat noemen ‘IVD-aangelegenheden’ leert dat het nog maar de vraag is of deze bijeenkomst woensdag wel doorgaat. Sinds begin juni is het de vierde poging dit overleg bijeen te roepen. Het maakt direct zichtbaar wat de val van het kabinet-Schoof betekent voor het parlementaire werk.

Lijnen uitzetten

Want voor wie het wel eens vergeet, zeker in een tijd van verkiezingen en formatie, het meeste parlementaire werk vindt plaats in de commissies van de Tweede Kamer. Daar wordt de regering gecontroleerd, daar worden wetten voorbereid en daar worden al dan niet coalities gesloten. De laatste jaren staat overigens de aandacht voor wetgeving in de Tweede Kamer flink onder druk, zo bleek uit een onderzoek van Investico. Zoals verder in dit artikel zal blijken is  die aandacht absoluut nodig in het kader van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, waar de wetgeving aangepast gaat worden.

Na jaren intensief bezig te zijn geweest met ‘de burger in de knel’ voor Pointer moest ik mijn kennis over de AIVD weer flink bijtanken. Ook al was ik er deze zomer al mee begonnen – wat tot een lang interview leidde met het scheidend hoofd van de AIVD, Erik Akerboom –, en ook al werk ik op de achtergrond aan een nieuwe podcastserie met Constant Hijzen over de AIVD (keep posted!). Toch viel het inlezen niet mee.

Duizenden pagina’s

Om te beginnen sloeg mijn printer volledig op hol toen ik de stukken die voor woensdag op de agenda staan ging uitprinten. De duizenden pagina’s informatie zorgden dat mijn hoofd begon te duizelen, en ik dreigde al bijna bij te pakken neer te gaan zitten. Gelukkig zijn de jaarverslagen en jaarplannen van de AIVD en MIVD wel voor het grote publiek geschreven, maar de rest van stukken is zo specialistisch geworden dat ook hier ‘de’ politiek er voor moet waken dat de geïnteresseerde burger niet afhaakt.

Na het lezen van die jaarverslagen en jaarplannen ben ik wel weer een beetje op de hoogte, maar ik schrik ook wel, want als ik na het lezen echt goed naar de data kijk, zie ik plotseling dat de jaarverslagen over 2024 gaan en het jaarplan over 2025. Die laatste dateert van oktober vorig jaar. Waarom bespreekt de commissie dan nog niet het jaarplan van de AIVD over 2026? Is dat er nog niet?

Nou, oké, toch ook maar begonnen aan de rest van de stukken, ook de commissieleden zullen daar immers aan moeten. Dit is trouwens, en dat is goed om in het achterhoofd te houden, niet de befaamde Commissie Stiekem. Deels bespreken in die commissie een aantal fractievoorzitters wel dezelfde dingen, maar daar wordt ook geheime informatie van de AIVD en/of MIVD besproken. De Commissie van Binnenlandse Zaken waar het hier over gaat en die woensdag bij elkaar komt bespreekt meer algemene zaken en de wetgeving. Momenteel telt de commissie 34 leden, onder wie in ieder geval Barbara Kathmann (GroenLinks-PvdA) en Queeny Rajkowski (VVD), die ook de afgelopen jaren mee hebben gesproken over IVD-aangelegenheden. Ik ben benieuwd naar de nieuwe gezichten.

Proefschrift Toezicht AIVD en MIVD

Ik ben niet zo ver gegaan om de duizenden documenten tijdens het slapen onder m’n kussen te leggen (zou dat überhaupt werken?), ik heb ook geen AI-model gevraagd een samenvatting voor me te maken, maar ik was wel blij dat ik eind deze zomer het proefschrift van mr dr Rowin Jansen van de Radboud Universiteit over ‘Toezicht op de AIVD en MIVD’ kreeg op het symposium dat hij organiseerde ter ere van zijn promotie. Over dat symposium is overigens een inzichtelijk verhaal geschreven door data/computerdeskundige Bert Hubert. Bert Hubert is voormalig toezichthouder bij de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) op de AIVD en MIVD en oud-medewerker van de AIVD.

Het proefschrift van Rowin Jansen is aanbevelingswaardig voor iedereen, dus zeker voor de leden van de commissie voor Binnenlandse Zaken. Het geeft een zeer gedegen inzicht hoe het toezicht op de AIVD en MIVD zich heeft ontwikkeld en wat de situatie tot aan de zomer was.

Discussie toekomst

Heel erg nuttige munitie dus voor de discussies die momenteel spelen binnen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, de toezichthouders, de ambtenaren bij de ministeries van Defensie en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en hopelijk dus komende woensdag voor de commissieleden. Welke kant moet het op met de gewenste wendbaarheid van de AIVD en MIVD en hoe kan toezicht gegarandeerd blijven? Dat lijkt de belangrijkste vraag voor de komende periode.

Maar ja, na de eerste honderden pagina’s lezen van de agenda slinkt mijn stapel niet, integendeel er komt alleen meer bij. Want wat is gezegd in eerder commissievergaderingen? Natuurlijk wil ik dat ook weten. Hoe heeft de wetgeving rondom de AIVD en MIVD zich ontwikkeld? Wat zijn de plannen voor nog een nieuwe wet? En hoe zit het nu met al die tijdelijke regelingen, wetten en voorzieningen? Ik merk dat ik soms wegdroom en dat zelfs ik bijna terugverlang naar vroeger (!), toen de geheime diensten gewoon geheim waren en de basis van hun werk ook alleen in een geheim Konink Besluit was geregeld.

Regels, regels en nog eens regels

Maar nee, naar die tijd wil niemand terug, gelukkig niet. De vraag is alleen wel of de weg die nu is ingeslagen wel een goeie is. Ik moet eerlijk zeggen dat het leren begrijpen van hoe het grootste rangeerstation in Nederland, de Kijfhoek, werkt, toch stukken eenvoudiger blijkt te zijn dan het leren begrijpen van alle mitsen en maren en doorverwijzingen in de wetgeving en regels rondom de AIVD en MIVD. Ik snap wel dat daar intern gemor was over de administratieve last na de invoering van de wet in 2017 (Wiv 2016). De Algemene Rekenkamer heeft dat mooi verwoord in het onderzoek uit 2021 ‘Slagkracht AIVD en MIVD’. En hoe moeilijk het is dergelijke adviezen op te volgen blijkt weer bij de totstandkoming van de ‘Tijdelijke wet onderzoeken AIVD en MIVD naar landen met een offensief cyberprogramma, bulkdatasets en overige specifieke voorzieningen’.

Maar ja, wat voor nu opvalt, bedenk ik terwijl ik de laatste pagina van die duizenden documenten afsluit (of toch niet… want daar valt een rapport van het Rathenau Instituut op de deurmat: ´Signalen voor de toekomst’) is vooral hoe de discussie momenteel verloopt over de verhouding tussen het toezicht en de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en de beperkte rol die de politiek hierin speelt.

Wankele verhoudingen

Ook hier eerst even een flashback, niet helemaal terug naar Lubach op Zondag, die op 1 oktober 2017 de sleepwet discussie zo’n schwung gaf dat er een referendum volgde, maar wel terug naar de Evaluatie van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017 door de Commissie Bos-Jones. Die had ik gelukkig al eerder gelezen, juist ook omdat dit speelde vlak voor het verschijnen van  de eerdere podcast Dossier AIVD, die Constant Hijzen en ik maakten. Het rapport van die commissie bracht een vliegwiel aan het draaien, dat nog steeds draait.

Die Commissie Evaluatie Wiv 2017 is uitgebreid in het toezicht gedoken, lees ik nu opnieuw terug. Samen met tal van andere conclusies werd dat rapport vervolgens het startpunt van een onderzoek naar nieuwe wetgeving, en dat loopt inmiddels al  weer een aantal jaren. Ik ga en kan dat hier ook echt niet allemaal samenvatten, maar geen zorgen, er volgt meer op deze site.

Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets

Nadat de urgentie op het gebied van cyberdreiging toenam is de al eerder genoemde Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets aangenomen. Wie net als ik de tijd heeft om er even wat dieper in te duiken raad ik aan om in het proefschrift van Rowin Jansen het hoofdstuk ‘Tijdelijke wet’ (blz. 326-334) te lezen. Wat een ‘snelle’ wet moest worden om actuele cyberdreigingen te tackelen werd een gedrocht. Wat dat betreft kan ik me helemaal vinden in Rowin Jansens kwalificatie dat ‘de wettekst zelf haast ondoorgrondelijk is. De toelichtingen zijn ellenlang’.

Maar even terug naar de hoofdlijn, voordat ik via een verkeerde afslag op een rangeerplek eindig – wat niet de bedoeling is. Deze Tijdelijk Wet is deels natuurlijk een oefening voor de definitieve nieuwe wet, die er dus in ieder geval voor 1 januari 2028 moet komen, want dan stopt deze tijdelijk wet.

Een nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv)

En natuurlijk, zo zie ik in al die stukken en debatten, is er de afgelopen jaren hard gewerkt op de ministeries aan de hoofdlijnen van een nieuwe wet. En dat maakt de komende commissievergadering interessant, want nu staat ook de stand van zaken op de agenda. En enige tijdsdruk begint er wel te komen, want die wet moet er dus op 1 januari 2028 zijn. Persoonlijk zou ik er een beetje ongeduldig van worden, zeker nu er geformeerd wordt voor een nieuw kabinet.

Mochten de Tweede Kamerleden ook dat ongeduld voelen, dan is daarvan nog weinig terug te zien. Ik ga het woensdag meemaken, maar er ligt enig risico dat momenteel vooral de betrokken ambtenaren, diensten en toezichthouders de touwtjes stevig in handen hebben. En juist bij dit dossier, denk maar terug aan het referendum, zou de maatschappelijke en politieke betrokkenheid heel wenselijk zijn. We moeten ons allemaal weerbaar maken tegen vooral de dreiging van Rusland. En vertrouwen in inlichtingen- en veiligheidsdiensten en het toezicht erop is van cruciaal belang. Uit tal van onderzoeken weten we bovendien dat de zorgvuldigheid van het parlementaire wetgevingsproces een belangrijk punt is van dat vertrouwen.

Toetsen

En als ik dan na een paar dagen de stapel documenten weer eens opschudt, duiken er twee ‘toetsen’ op die juist als katalysator kunnen dienen voor die maatschappelijke en politieke betrokkenheid en dus voor dat vertrouwen. De eerste toets betreft de keuze welke richting het toezichtstelsel op moet. De tweede betreft de beloofde evaluatie na een jaar van de Tijdelijk Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets.

Toezichtscenario’s

Eerst dan de toets naar de verschillende scenario’s voor het toezicht. Nadat de Commissie Evaluatie Wiv 2017 haar rapport uitbracht kwam het kabinet met een reactie en werden de meeste conclusies uit dat rapport overgenomen. Behalve de conclusies op het toezicht, daar kwamen ook alternatieven ter sprake. In de hoofdlijnennotitie worden maar liefst vier scenario’s voor een nieuw toezichtstelsel beschreven.

• Om te beginnen het stelsel dat de Evaluatiecommissie voorstelde, wat een lichte aanscherping van het huidige stelsel inhoudt.
• Als tweede het toezichtstelsel van de Tijdelijk Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets.
• Als derde een geïntegreerd stelsel van toetsing en toezicht, waarbij er één toezichthouder komt voor controle vooraf en achteraf.
• En ten slotte een scenario op basis van een nader advies dat uitgaat van de omvorming van de TIB naar een rechterlijke macht en waarin de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) schorsende werking kan gaan opleggen.

Opgemerkt werd dat de TIB en CTIVD voorkeur hebben voor scenario 3, maar het kabinet gaf duidelijk aan: ‘hoewel zij zich herkent in de voordelen van het voorkeursscenario acht het kabinet dit niet het aangewezen moment voor een keuze voor een specifiek stelsel.’ Meer onderzoek en debat zijn nog nodig.

De politiek

En debat was er al, dus dat heb ik maar eens teruggekeken. Best handig, want ik begon ook wel genoeg te krijgen van al dat papier. Het debat is inmiddels ruim een jaar gelden (23 oktober 2024) en een stukje van het debat met de bijdrage van Michiel van Nispen, voormalig Tweede Kamerlid voor de SP valt me op (na ongeveer 47 minuten). Van Nispen benoemde de rol van de Tweede Kamer in verhouding tot de toezichthouders bij het vormgeven van het nieuwe toezichtstelsel, want hij had ook opgemerkt dat hun voorkeur gaat naar scenario 2. Dus vroeg hij helder en duidelijk: ‘krijgen wij als Kamer ook van de minister te horen «dit vonden de toezichthouders en we zijn hen daarin gevolgd» of «dit vonden de toezichthouders maar wij hebben een andere afslag genomen»? Of horen wij helemaal niet via de minister wat de toezichthouders vonden? Horen we dat van henzelf of horen we dat helemaal niet? Ik ben benieuwd hoe dat er procesmatig uitziet.’ Destijds antwoordde de minister dat ‘het voorbarig zou zijn om nu al een definitieve keuze te maken voor het scenario van de geïntegreerde toezichthouder, want wij zitten immers nog midden in dat onderzoek’. En let op, dit was 23 oktober 2024!

Stand van zaken

Ja, dan denk ik, inmiddels ruim een jaar verder, hoe staat het dan nu? Waar is de uitkomst van dat onderzoek? Wie doet dat onderzoek eigenlijk? Ik duik opnieuw in mijn uitgeprinte papieren en bekijk nog eens de brief over de laatste stand van zaken, die ook komende woensdag wordt besproken. Eerlijk gezegd schrik ik er een beetje van. Die stand van zaken betreft de ontwikkeling van de wetgeving en de brief is van 17 juni 2025, toch al weer anderhalf jaar na de hoofdlijnennotitie. Hierin staat dat er sprake is van 3 scenario’s voor het toezichtstelsel, optie 4 is blijkbaar al afgevallen. ‘Met de TIB en CTIVD worden gesprekken gevoerd over de invulling van het stelsel, zodat hun zienswijze bij de uiteindelijke besluitvorming kan worden betrokken,’ aldus de minister. Ja, helder, maar we leven inmiddels weer maanden verder, en waar blijven de uitkomsten van dat onderzoek waar voormalig minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Judith Uitermark, het in oktober 2024 over had toen Van Nispen vroeg naar de wijze waarop er een keuze gemaakt gaat worden. Juist nu de commissie weer eens vier uur de tijd heeft voor belangrijke zaken, zou de uitkomst van zo’n onderzoek wel zeer gewenst zijn.

Want duidelijk is wel dat Tweede Kamerleden op deze manier hun politieke wens voor één van de scenario’s lastig kunnen maken, laat staan dat een maatschappelijk debat op gang komt, terwijl het er sterk op lijkt dat de TIB en CTIVD vooruitlopend op hun keuze voor een geïntegreerd toezicht straks bepalend zullen zijn voor hun eigen rol. Zo lees ik in het jaarverslag CTIVD 2024 dat ‘de CTIVD samen met de TIB haar inbreng voor het scenario van een geïntegreerde nieuwe toezichthouder in 2024 op hoofdlijnen heeft uitgewerkt en begin 2025 heeft ingebracht’.

Fijn natuurlijk, dat er op hoofdlijnen een uitwerking is, maar als de CTIVD ook in het jaarverslag meldt dat ‘het komende jaar (en dat was 2025!) ook de tijd is waarin de commissie de basis gaat leggen voor – als het aan de CTIVD en de TIB ligt – een geïntegreerde toezichthouder en waarin we een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de herziening van de Wiv 2017… dan rest toch wel de vraag waarom de Tweede Kamer nog niet op de hoogte is van deze hoofdlijnen. Wordt het niet eens tijd zo eind 2025 de Tweede Kamer hierover in te lichten?

Invoeringstoets

Iets vergelijkbaars is er aan de hand met de invoeringstoets van de Tijdelijk Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets. Invoeringstoets, hoor ik u al denken, ja dus. Die toetsen zijn ontstaan na de parlementaire enquête ‘Ongekend onrecht’ over de toeslagenaffaire. Duidelijk was dat er na invoering van nieuwe wetgeving sneller gekeken moest worden naar de manier waarop nieuwe regels in de praktijk werken. Echt wel nodig dus. Zo heb ik zelf een paar jaar gelden in de begeleidingscommissie gezeten bij de invoeringstoets van de Woo. Dat onderzoek werd uitgevoerd door SEO en verder begeleid door ambtenaren en wetenschappers. Interessant is dus ook wie de invoeringstoets doet naar de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets en door wie het onderzoek wordt begeleid.

Nou ja, hoe dan ook, die invoeringstoets is er nog niet, terwijl de wet al in juli 2024 in werking is getreden. En, natuurlijk, ik lees welke oorzaken daarvoor aangewezen worden. Zo kampte de CTIVD net als de rest van Nederland met huisvestingsproblemen. In de nieuwe Tijdelijke Wet zijn toezichtstaken verschoven van de TIB naar de CTIVD. De CTIVD moest dan ook technische voorzieningen en extra controleurs krijgen om die uit te kunnen voeren. Het bestaande kantoor was te krap en er konden geen extra beveiligde verbindingen worden aangelegd. Een definitieve verhuizing naar het ministerie op de Turfmarkt kan pas in juli 2026, dus werd er een tijdelijke locatie gezocht. Op 30 mei 2025 meldde het kabinet eindelijk aan de Eerste Kamer dat die verhuizing (per 31 maart) rond was. En daarmee kon de CTIVD eindelijk starten aan de controle op alle toepassing van de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets.

Dus een flinke vertraging, en pas op 31 maart volledig operatief, invoeringstoets uitgesteld. Klinkt logisch, maar is het dat ook?

Want zo lees ik in het jaarverslag, de CTIVD had zich wel goed voorbereid op de nieuwe Tijdelijke wet. Sinds oktober 2023 doet de CTIVD al een verkennend onderzoek naar de hackbevoegdheid van de diensten. En zo lees ik: ‘zodra de uitvoering aan het toezicht wel het geval is, heeft de CTIVD door dit onderzoek een goed normbeeld gekregen zodat er effectief toezicht kan worden gehouden. Dit onderzoek loopt door in 2025.’

En wat blijkt nog meer uit datzelfde jaarverslag: het was al wel sinds juli 2024 mogelijk om in het kader van die nieuwe tijdelijke wet toezicht te houden op kabelinterceptie en op de vaststelling van een nieuwe eindtermijn voor het gebruik van bulkdatasets. Met hierbij dus sinds maart dit jaar de mogelijkheid om het goed voorbereide toezicht op hackoperaties ook uit te voeren, zou je verwachten dat er wat urgentie zit achter de beloofde invoeringstoets.

Een invoeringstoets die niet alleen maatschappelijk van groot belang is, maar ook om verder te kunnen met de vormgeving van een nieuwe Wiv. Begin 2024 schreef de minister hierover dat ‘de resultaten kunnen worden betrokken bij de uitvoering van de Tijdelijke wet, maar nadrukkelijk ook bij de voorbereiding van de herziening van de Wiv 2017’.

Gezien die voorbereidingen en de stand van zaken hiervan, die ook op 17 december worden besproken, kan die invoeringstoets wel wat druk gebruiken, met resultaten over bulkdatasets en kabelinterceptie sinds juli 2024 en hacken sinds maart dit jaar. Ik zou denken dat dat van groot belang is voor de meningsvorming in de Tweede Kamer. Wat zijn de knelpunten bij de diensten, de toezichthouders en andere betrokkenen bij deze wet? En wat komt er uit de afweging ‘hoe het voorgestelde stelsel van toetsing en toezicht als geheel zich verhoudt tot de beoogde operationele snelheid en wendbaarheid’. Ruime ervaring inmiddels, na een wat gemankeerde start, die antwoorden kunnen geven op prangende vragen.

De toekomst

Vragen die er ook zullen zijn over bijzondere opmerkingen van de minister in de stand van zakenbrief. Daar zie ik een omwenteling in het denken over die nieuwe wet, die deze zomer ook al door Erik Akerboom, directeur-generaal bij de AIVD werd verwoord. De minister stelt: ‘in de nieuwe Wiv zal niet langer het (inlichtingen)middel dat de diensten inzetten, bepalend zijn voor de voorwaarden waaronder de bevoegdheid kan worden uitgeoefend’. Maar, zo beredeneert de minister, in veel gevallen hangt de mate van de ’inbreuk op grondrechten niet af van het middel, maar van de specifieke context waarin de gegevens worden verworven en opgeslagen, de aard van de gegevens, het gebruik en de verwerking van de gegevens, en de resultaten die verkregen kunnen worden’.

Opmerkelijk omdat zeker bij de bijzondere bevoegdheden, zoals afluisteren, observeren, hacken, ect. de huidige wet systematisch zo is opgebouwd dat aan de inzet van die bevoegdheden bepaalde voorwaarden gekoppeld zijn. Het huidige systeem waarborgt dat bij ergste gevallen de stevigste middelen ingezet mogen worden. Neem nu bijvoorbeeld de onderzoeken naar ‘soevereinen’. Tegen de ‘soevereinen’ die zich gewapend organiseren en mogelijk plannen maken voor aanslagen, mogen de diensten dan stevige middelen inzetten. Tegen de soevereinen die het houden bij enkel demonstreren mag de AIVD veel openbaar toegankelijk materiaal gebruiken. Allemaal vrij logisch.

 Vrij vertaald, en dat is echt wel een verandering van een visie op de bescherming van grondrechten, wordt hier de kern van die bescherming verlaten, en wenst de minister dat ‘specifieke context’, ‘aard van de gegevens’, ‘gebruik en verwerving van die gegevens’ en zelfs ‘de resultaten die verkregen kunnen worden’. Ik zie verder geen voorbeelden die deze toch wat vage omschrijving verder verduidelijken, behalve dat de minister verwijst naar de Tijdelijke Wet Cyberoperaties en Bulkdatasets. Het loslaten van de instrumentele benadering uit de huidige wet bouwt voort op de koers die reeds hiermee is ingezet, aldus de minister.

Hoe dit er in praktijk uit gaat zien, en wat de waarborgen worden, is nog niet helder. Belangrijk voor de diensten is de praktijk, om de wendbaarheid en slagkracht te verbeteren. De directeur-generaal van de AIVD, Erik Akerboom legde deze zomer nog uit dat de AIVD in het kader van de vele dreigingen soms binnen enkele uren of zelfs minuten beslissingen moet nemen, en dat vereist in zijn ogen dat de regels van de rechtsstaat dynamischer moet worden toegepast. “Daar zijn ook oplossingen voor bedacht, in de  tijdelijke wet, die uitgaat van real time toezicht, dus toezichthouders die in real time meekijken en kunnen zeggen ‘dit gaat niet goed’. En dat is een beter alternatief dan elkaar de hele tijd stukken toeschuiven. Dus we zoeken het ook in dit soort nieuwe concepten, met onze toezichthouders’, aldus Erik Akerboom.